(KTSG Online) - Ngày 1-6 tới, xăng E10 sẽ được bán đồng loạt trên toàn quốc. Hiện tại, hạ tầng phối trộn và phân phối cơ bản đã sẵn sàng. Phía sau bước chuyển của thị trường xăng dầu đó là vấn đề về nguồn ethanol và vùng nguyên liệu trong nước.
Hạ tầng sẵn sàng, thị trường vào pha vận hành
Sau hơn tám tháng thí điểm tại Hà Nội, TPHCM và Hải Phòng và các địa phương lớn khác, thị trường xăng sinh học đang bước vào giai đoạn vận hành trên diện rộng.
Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam cho biết đã cơ bản hoàn tất chuyển đổi hệ thống kinh doanh sang xăng E10, triển khai bảy điểm kho pha chế và chuẩn hóa quy trình kỹ thuật tại hơn 2.800 cửa hàng trên toàn quốc.
Tại TPHCM, Petrolimex Sài Gòn đã có 118/138 cửa hàng hoàn tất chuyển đổi sang bán E10 vào tuần qua. Nhiều doanh nghiệp bán lẻ khác cũng đang chuyển đổi "cuốn chiếu", tức bồn chứa nào tiêu thụ hết xăng khoáng trước sẽ được vệ sinh để chuyển sang E10 nhằm tránh gián đoạn nguồn cung sau ngày 1-6.
Trong khi đó, Tổng Công ty Dầu Việt Nam cho biết từ giữa tháng 5 đã bán E10 tại hơn 1.000 cửa hàng xăng dầu. Doanh nghiệp hiện có 13 kho đủ điều kiện pha chế E10 sau khi nâng cấp hệ thống phối trộn và tồn chứa ethanol, đồng thời tăng sức chứa ethanol tại các kho đầu nguồn để nhập khẩu và phân phối cho các cơ sở pha chế khác.
Theo Bộ Công Thương, tổng công suất phối trộn E10 được cấp phép hiện đạt gần 900.000 m³/tháng và có thể tăng lên hơn 1,15 triệu m³/tháng khi các doanh nghiệp còn lại hoàn tất thủ tục kỹ thuật.
Khác với giai đoạn triển khai E5 trước đây, lần này cơ quan điều hành và doanh nghiệp đều chủ động xử lý sớm bài toán kỹ thuật và tâm lý thị trường.
Ông Đào Duy Anh, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công thuộc Bộ Công Thương, cho biết Bộ đã làm việc với các hãng xe, hiệp hội ô tô - xe máy và các đơn vị nghiên cứu trước khi ban hành lộ trình E10. Theo ông, hầu như toàn bộ ô tô và xe máy đang lưu thông tại Việt Nam đều tương thích với xăng E10, ngoại trừ một số rất nhỏ dòng xe tải nhẹ cũ đã ngừng sản xuất.
Trong bối cảnh giá dầu thế giới còn nhiều biến động và áp lực giảm phát thải ngày càng lớn, E10 được xem là bước chuyển tiếp thực tế hơn so với mục tiêu điện hóa hoàn toàn giao thông.
Theo tính toán của Bộ Công Thương, nếu triển khai đồng bộ E10, lượng xăng khoáng tiêu thụ có thể giảm khoảng 1 triệu m³ mỗi năm, tương đương mức giảm khoảng 2,5 triệu tấn CO2.
Ethanol là bài toán khó của lộ trình E10
Nếu hạ tầng phối trộn và hệ thống bán lẻ đang chạy trước một bước thì chuỗi ethanol lại là mắt xích khiến thị trường lo ngại nhất.
Theo tài liệu của Bộ Công Thương, khi E10 được triển khai toàn quốc, nhu cầu ethanol sẽ vào khoảng 92.000-100.000 m³ mỗi tháng. Trong khi đó, sản lượng trong nước hiện mới đạt khoảng 25.000 m³/tháng.
Hiện Việt Nam có bốn nhà máy ethanol đang hoạt động tại Đồng Nai, Quảng Nam, Đắk Tô và Quảng Ngãi. Hai nhà máy khác tại Bình Phước và Đắk Nông vẫn trong quá trình tái cơ cấu và hoàn thiện kỹ thuật.
Trên PLO, ông Đào Duy Anh cho biết, nếu cả sáu nhà máy này vận hành đủ công suất, tổng năng lực sản xuất ethanol có thể đạt khoảng 500.000 m³/năm, tương đương khoảng 40-50% nhu cầu phối trộn xăng sinh học. Tuy nhiên ở giai đoạn đầu triển khai, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu khoảng 75% ethanol phục vụ pha chế E5 và E10.
Để chủ động nguồn cung, Petrolimex đã ký khoảng 40.000 m³ ethanol phục vụ phối trộn E10 và đang làm việc với các đối tác từ Mỹ, Hàn Quốc, Singapore và Đông Nam Á. PVOIL cũng đã ký hợp đồng mua khoảng 19.000 m³ ethanol cho giai đoạn đầu triển khai.
Điều đó đồng nghĩa bài toán của E10 hiện không còn nằm ở khả năng pha chế hay phân phối, mà nằm ở mức độ chủ động của chuỗi cung ứng nhiên liệu sinh học.
Ở góc độ điều hành, Bộ Công Thương cho rằng nguồn cung ethanol thế giới hiện khá dồi dào và không phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Mỹ, Brazil hay các đầu mối tại Singapore và Hàn Quốc đều có thể cung ứng cho Việt Nam.
Tuy nhiên, nếu E10 chỉ dừng ở việc thay thế một phần xăng khoáng bằng ethanol nhập khẩu, mục tiêu tự chủ năng lượng sẽ khó đạt trọn vẹn. Sức ép này đang quay trở lại khu vực nông nghiệp, đặc biệt với cây sắn, nguyên liệu chính để sản xuất ethanol trong nước.
Theo số liệu của Cục Thống kê, diện tích sắn năm 2025 giảm còn khoảng 499.100 héc ta, sản lượng hơn 10 triệu tấn củ tươi, giảm hơn 295.000 tấn so với năm trước. Trong khi đó, nhu cầu ethanol được dự báo tăng mạnh ngay sau khi E10 vận hành đồng loạt, kéo theo nhu cầu nguyên liệu sắn tăng tương ứng.
Bộ Công Thương cũng cảnh báo xuất khẩu sắn năm nay có thể chịu áp lực từ nguồn cung trong nước thu hẹp, cạnh tranh thu mua từ các nước trong khu vực và rủi ro logistics, tỷ giá.
Nghịch lý nằm ở chỗ Việt Nam có lợi thế sản xuất sắn nhưng chuỗi ethanol lại thiếu ổn định. Nhiều nhà máy ethanol từng phải đóng cửa hoặc hoạt động cầm chừng do giá nguyên liệu biến động mạnh và thiếu liên kết vùng trồng.
Điểm nghẽn không chỉ nằm ở công suất ethanol, mà còn ở cấu trúc vùng nguyên liệu khi sản xuất sắn vẫn phân tán và thiếu các chuỗi liên kết đủ dài cho một thị trường nhiên liệu sinh học quy mô lớn.
Tiến đến chủ động chuỗi cung ứng ethanol
Chỉ thị 07 ban hành cuối tháng 2-2026 cho thấy Chính phủ đã nhìn E10 vượt ra ngoài phạm vi một loại nhiên liệu thay thế. Trong chỉ đạo mới nhất, Chính phủ yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu chính sách phát triển vùng nguyên liệu phục vụ nhiên liệu sinh học, ưu tiên cây phi lương thực, phụ phẩm nông nghiệp và mô hình kinh tế tuần hoàn.
Đây được xem là tín hiệu quan trọng bởi nếu tiếp tục phụ thuộc vào xuất khẩu tinh bột thô và nguyên liệu ngắn hạn, ngành ethanol sẽ khó hình thành một chuỗi công nghiệp đủ lớn.
Trong các cuộc họp về E10, PGS TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng áp lực môi trường và yêu cầu chuyển đổi xanh hiện đã rõ ràng hơn nhiều so với thời điểm triển khai E5 trước đây. Thế nhưng, để E10 thực sự đi vào đời sống, chính sách phải đủ ổn định để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn vào vùng nguyên liệu và công nghệ chế biến sâu.
PGS TS Đỗ Văn Dũng, Chủ tịch Hội Ô tô và Thiết bị động lực TPHCM, cho rằng bài toán lớn nhất hiện nay không còn là kỹ thuật động cơ mà là xây dựng được chuỗi cung ứng ethanol đủ ổn định để duy trì lợi thế giá và nguồn cung cho E10.
Sau ngày 1-6, thị trường sẽ không chỉ kiểm chứng khả năng vận hành của một loại xăng mới. Điều được kiểm chứng sâu hơn là năng lực tổ chức một chuỗi công nghiệp mới, nơi năng lượng, nông nghiệp và công nghiệp chế biến phải vận hành cùng nhau.
Nếu làm được, E10 có thể là bước chuyển đầu tiên của thị trường nhiên liệu xanh. Nhưng giá trị dài hạn của lộ trình này sẽ nằm ở khả năng Việt Nam chủ động được chuỗi cung ứng ethanol thay vì chỉ thay đổi tỷ lệ pha chế trên thị trường xăng dầu.
