Thứ Hai, 28/11/2022, 00:52
27 C
Ho Chi Minh City

Đặt báo in

Thông tin quảng cáo

Thông tin quảng cáo



Tiếng nói của các bên dân sự

Kinh tế Sài Gòn Online

Kinh tế Sài Gòn Online

Tiếng nói của các bên dân sự

Ngô Việt Hòa (*)

Tiếng nói của các bên dân sự
Tiêu cực trong đấu thầu cung cấp thuốc, thiết bị y tế khiến người bệnh phải trả số tiền lớn hơn để mua thuốc và sử dụng dịch vụ y tế. Trong ảnh: chờ khám bệnh tại một bệnh viện. Ảnh: TUỆ DOANH

(TBKTSG) – Có lẽ không cần đến sự việc Công ty Bio Rad Laboratories, Inc. (Hoa Kỳ) bị cáo buộc hối lộ các quan chức y tế tại một số quốc gia, trong đó có Việt Nam, để giành được các hợp đồng cung cấp thiết bị y tế người ta mới biết đến thông lệ “đi đêm” giữa các công ty dược phẩm, nhà cung cấp thiết bị y tế với các bệnh viện công, cơ sở y tế.

Nhưng vụ việc Bio Rad là dịp tốt để nhìn lại và lý giải tại sao không thể ngăn cản một cách có hiệu quả các tiêu cực trong hoạt động đấu thầu trong đó có đấu thầu thuốc và cung cấp thiết bị y tế.

Thất bại trong giám sát hoạt động đấu thầu

Về cơ bản, pháp luật về đấu thầu quy định chủ đầu tư, bên mời thầu (ví dụ các bệnh viện công) có quyền hạn đáng kể trong việc đưa ra “luật chơi” đối với các nhà thầu (ví dụ các công ty dược phẩm, cung cấp thiết bị y tế) thông qua quyền xây dựng hồ sơ mời thầu, xây dựng tiêu chí đánh giá, chấm điểm các bên dự thầu và tổ chức đấu thầu.

Một khi được quyền đưa ra “luật chơi”, các chủ đầu tư, bên mời thầu trong nhiều trường hợp có thể thiên vị một nhà thầu nhất định khi thiết kế “luật chơi” theo hướng có lợi cho nhà thầu đó.
Ví dụ, khi đưa ra các tiêu chí đánh giá năng lực nhà thầu hay các tiêu chí kỹ thuật, chủ đầu tư, bên mời thầu có thể áp đặt một hoặc một số điều kiện mà chỉ một hoặc một số nhà thầu mới có thể đáp ứng và lập tức, các bên dự thầu còn lại hoặc sẽ bị “loại trực tiếp” hoặc sẽ ở vị trí vô cùng bất lợi trong cuộc đua giành gói thầu.

Khi mà pháp luật và các thiết chế của nó chưa bảo đảm các cơ chế hữu hiệu để khuyến khích người bị thiệt hại đứng lên chống lại bất công thì các chủ đầu tư, bên mời thầu sẽ còn tiếp tục được “rảnh tay” để thực hiện các hành vi tiêu cực.

Để hạn chế sự lạm quyền của chủ đầu tư, bên mời thầu, pháp luật có quy định cụ thể về kiểm tra, giám sát hoạt động đấu thầu. Theo đó, luật trao quyền kiểm tra, giám sát trực tiếp cho người có thẩm quyền, là người quyết định phê duyệt dự án hoặc người quyết định mua sắm.

Mặc dù được trao quyền nhưng dường như hoạt động kiểm tra, giám sát của người có thẩm quyền không thực sự hiệu quả vì (i) người có thẩm quyền thường là cơ quan chủ quản, hay có thể coi là “người nhà” của các chủ đầu tư, bên mời thầu nên tính khách quan của các quyết định đưa ra bị hạn chế đáng kể; và (ii) bản thân người có thẩm quyền cũng là người đã tổ chức thẩm định, phê duyệt kế hoạch đấu thầu, hồ sơ mời thầu, tiêu chí đánh giá nhà thầu, và kết quả đấu thầu nên ít nhiều sẽ phát sinh câu chuyện xung đột lợi ích.

Các cơ quan kiểm toán, thanh tra đấu thầu cũng có thẩm quyền kiểm toán, thanh tra các gói thầu có sử dụng vốn ngân sách nhà nước nhưng, vì nhiều lý do, tỷ lệ phát hiện sai phạm từ cách thức này trong thực tế cũng không cao.

Tất nhiên đấy là chưa bàn đến các hoạt động kiểm tra, giám sát của người có thẩm quyền và các cơ quan liên quan trong nhiều trường hợp bị vô hiệu hóa hoặc làm cho méo mó vì các hành vi mang tính tiêu cực.

Tóm lại, thất bại của hệ thống kiểm tra, giám sát, hạn chế quyền hạn của chủ đầu tư, bên mời thầu là lý do chủ yếu dẫn đến các tiêu cực trong hoạt động đấu thầu.

Trong bối cảnh mà Nhà nước không thể giám sát hoạt động đấu thầu một cách hiệu quả thì cần tính đến việc khuyến khích sự giám sát từ các tổ chức, cá nhân có liên quan khác.

Giám sát bởi chính các nhà thầu

Luật pháp cũng có quy định các bên dự thầu có thể kiến nghị lên chủ đầu tư, bên mời thầu hoặc người có thẩm quyền về việc bị đối xử bất bình đẳng, hoặc bất kỳ hành vi vi phạm nào của chủ đầu tư, bên mời thầu trong việc tổ chức đấu thầu nhưng thực tế các nhà thầu ít khi sử dụng quyền này.

Các nhà thầu ngại sử dụng quyền kiến nghị vì họ quá hiểu trong một môi trường kinh doanh không sòng phẳng và dựa nhiều vào quan hệ, việc kiến nghị có thể ảnh hưởng đến lợi ích lâu dài của chính họ. Sợ bị trù dập, phân biệt đối xử trong các hoạt động kinh doanh là tâm lý phổ biến khiến các nhà thầu ngại ngần đi tìm công lý mặc dù biết chủ đầu tư, bên mời thầu có sai phạm.

Không chỉ kiến nghị, khi thấy quyền lợi của mình bị xâm phạm trong quá trình tham gia đấu thầu, các nhà thầu hoàn toàn có thể khởi kiện chủ đầu tư, bên mời thầu ra tòa án có thẩm quyền theo thủ tục tố tụng dân sự. Nhưng đến quyền kiến nghị còn ngại sử dụng thì khó có thể nói đến việc khởi kiện và sau đó là quyết tâm theo đuổi đến cùng vụ kiện của các nhà thầu.

Như vậy, có thể thấy kênh giám sát hoạt động đấu thầu từ các nhà thầu thông qua việc thực thi quyền kiến nghị hoặc khởi kiện, lẽ ra rất hiệu quả, lại gần như không thể sử dụng được trong thực tiễn.

Hậu quả là, do ít có khả năng đối mặt với nguy cơ bị khiếu nại hoặc khởi kiện, các chủ đầu tư, bên mời thầu càng “tự do” hơn trong việc thực hiện các hành vi tiêu cực.

Tiếng nói của các bên thứ ba

Các tiêu cực trong đấu thầu nhiều khi dẫn đến việc vi phạm quyền lợi hợp pháp của các tổ chức, cá nhân với vai trò là bên thứ ba, ngoài các bên tham gia vào hoạt động đấu thầu.

Ví dụ, việc thông đồng tăng giá để hưởng hoa hồng giữa các bệnh viện công và nhà cung cấp thiết bị sẽ khiến chi phí y tế tăng lên và người phải lãnh chịu hậu quả cuối cùng là các bệnh nhân. Bên cạnh đó, quỹ bảo hiểm y tế và các công ty bảo hiểm có cung cấp dịch vụ bảo hiểm y tế cũng chịu thiệt thòi đáng kể.

Nguyên tắc chung là một khi bị thiệt hại, những người bị thiệt hại có thể khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình. Với tư cách là những người tiêu dùng, các bệnh nhân có thể khởi kiện các bệnh viện vì phải trả số tiền lớn hơn để mua thuốc và sử dụng các dịch vụ y tế.

Khả thi hơn, quỹ bảo hiểm y tế, các công ty bảo hiểm, là các bên bị thiệt hại lớn, có thể kiện các bệnh viện đòi bồi thường thiệt hại vì họ phải chi trả chi phí y tế đắt đỏ cho bệnh nhân có bảo hiểm.

Tất nhiên đó là các phân tích về quyền dưới góc độ pháp lý, còn trên thực tế chưa thấy công ty bảo hiểm nào, bệnh nhân nào khởi kiện bệnh viện vì phải chịu chi phí đắt đỏ bất hợp lý cả.

Một phần vì lẽ đó, các quan chức bệnh viện lại tiếp tục coi thường pháp luật, quyền lợi của bệnh nhân trong việc thông đồng nâng giá dịch vụ y tế nhằm trục lợi.

Tóm lại, khi mà pháp luật và các thiết chế của nó chưa bảo đảm các cơ chế hữu hiệu để khuyến khích người bị thiệt hại như các bên dự thầu, các bệnh nhân, các công ty bảo hiểm đứng lên chống lại bất công thì các chủ đầu tư, bên mời thầu sẽ còn tiếp tục được “rảnh tay” thực hiện các hành vi tiêu cực.

Vậy nên, để giảm tiêu cực trong đấu thầu, không chỉ là câu chuyện sửa đổi pháp luật hoặc tăng cường hiệu quả hoạt động giám sát đấu thầu của Nhà nước. Tiêu cực có thể giảm đáng kể nếu các bên dân sự được khuyến khích tham gia tích cực vào việc giám sát đấu thầu thông qua việc thực thi quyền kiến nghị và khởi kiện dân sự. Tuy nhiên, ngay cả điều này cũng khó có thể thực hiện trong một sớm một chiều.

(*) Công ty Luật Russin & Vecchi

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây

Tin liên quan

Có thể bạn quan tâm

Tin mới