(KTSG) - Những phân tích ở bài trước đã chỉ ra một thực tế quan trọng: ngoại giao đô thị không còn là xu hướng mà đã trở thành “năng lực bắt buộc” đối với các siêu đô thị trong thời đại toàn cầu hóa. TPHCM không chỉ là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước mà còn là một tác nhân đang tham gia ngày càng sâu vào các vấn đề quốc tế.
Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những thách thức về thể chế, năng lực cạnh tranh đô thị, khả năng chống chịu khí hậu và độ sẵn sàng hội nhập. Những câu hỏi lớn đã được đặt ra: TPHCM hiện đang ở đâu trong bản đồ ngoại giao đô thị toàn cầu? Và cần chuẩn bị điều gì để không tụt lại?
Nền tảng phân tích đó mở ra một tầm nhìn mới: đến năm 2035 TPHCM không chỉ là “siêu đô thị kinh tế” mà phải trở thành một “đối tác toàn cầu có trách nhiệm, sáng tạo và bền vững”. Điều này có nghĩa là thành phố phải chuyển từ vai trò thuần túy sang vị thế một tác nhân có tiếng nói trong các vấn đề khu vực, có sáng kiến mang dấu ấn riêng, có khả năng dẫn dắt kết nối và có trách nhiệm với các mục tiêu phát triển bền vững chung của thế giới.
Tầm nhìn ấy đòi hỏi TPHCM không chỉ “đi cùng thế giới” mà phải đủ bản lĩnh và năng lực để “cùng định hình cuộc chơi”.
Các trụ cột của chiến lược “ngoại giao thành phố” đến năm 2035
Vì thế, chiến lược ngoại giao đô thị của TPHCM đến năm 2035 cần được thiết kế như một cấu trúc liên kết toàn diện giữa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và các định hướng hội nhập quốc tế mới. Trọng tâm không chỉ nằm ở việc tăng cường quan hệ đối ngoại, mà còn ở việc tạo dựng một bản sắc đô thị toàn cầu, trong đó TPHCM vừa là trung tâm kinh tế, vừa là điểm hội tụ của tri thức, sáng tạo và trách nhiệm với thế giới. Trên tinh thần đó, chiến lược được xây dựng trên năm trụ cột chủ đạo.
Trụ cột 1. Kinh tế - Tài chính: Ngoại giao để thu hút, sàng lọc và “nâng chuẩn” dòng vốn
Trụ cột này đóng vai trò đầu tàu, là nền tảng của mọi hoạt động đối ngoại. TPHCM cần coi ngoại giao kinh tế là công cụ trung tâm để thu hút FDI chất lượng cao, mở rộng thị trường, thu hút các định chế tài chính, qua đó khẳng định vị thế trung tâm tài chính - kinh tế của khu vực.
Đến năm 2035 TPHCM không chỉ là “siêu đô thị kinh tế” mà phải trở thành một “đối tác toàn cầu có trách nhiệm, sáng tạo và bền vững”. Điều này có nghĩa là Thành phố phải chuyển từ vai trò thuần túy sang vị thế một tác nhân có tiếng nói trong các vấn đề khu vực, có sáng kiến mang dấu ấn riêng, có khả năng dẫn dắt kết nối và có trách nhiệm với các mục tiêu phát triển bền vững chung của thế giới. Tầm nhìn ấy đòi hỏi TPHCM không chỉ “đi cùng thế giới” mà phải đủ bản lĩnh và năng lực để “cùng định hình cuộc chơi”.
Về chính sách, trước hết, thành phố cần đẩy nhanh triển khai Dự án Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC) như một “mặt tiền ngoại giao kinh tế” của TPHCM. IFC không chỉ là dự án đơn thuần, mà phải trở thành không gian gặp gỡ của các quỹ đầu tư, ngân hàng, FinTech, startup quốc tế, nơi thường xuyên diễn ra các diễn đàn tài chính, đầu tư mang tầm khu vực.
Để nâng sức hút, TPHCM nên thiết kế và vận hành cơ chế “làn xanh” cho dự án đầu tư chiến lược, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, tài chính xanh, kinh tế số. Cơ chế này cần gắn với một “điểm hỗ trợ tiếng Anh cho nhà đầu tư” tại khu vực một cửa, đóng vai trò “đường dây nóng FDI”, được cộng đồng NordCham, JETRO, EuroCham,... sẵn sàng giới thiệu cho doanh nghiệp thành viên.
Song song, Sở Ngoại vụ có thể xem xét phối hợp với các sở ngành TPHCM chủ trì các chương trình xúc tiến đầu tư chuyên đề tại các thị trường trọng điểm (Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, ASEAN, Trung Đông), trong đó nhấn mạnh các thông điệp như môi trường pháp lý cải cách, ưu tiên dự án xanh - số, cam kết lâu dài với phát triển bền vững. Một bộ dữ liệu mở về đầu tư - kinh tế, tích hợp trên Cổng thông tin đối ngoại của thành phố, sẽ là công cụ hỗ trợ quan trọng để tạo niềm tin, nâng thứ hạng TPHCM trong các bảng xếp hạng như GFCI.
Trụ cột 2. Đổi mới sáng tạo - Công nghệ: Ngoại giao để xây dựng hệ sinh thái tri thức
Nếu trụ cột 1 là đầu tàu, là nền tảng thì trụ cột 2 chính là “linh hồn” của ngoại giao thành phố trong kỷ nguyên chuyển đổi số. TPHCM không thể chỉ là nơi sản xuất, mà phải trở thành “trạm trung chuyển tri thức và công nghệ” của khu vực.
Về chính sách, thành phố cần kết nối chặt chẽ ngoại giao kinh tế với ngoại giao khoa học - công nghệ. Cụ thể:
(i) Nâng tầm Khu công nghệ cao TPHCM, Khu đô thị sáng tạo Thủ Đức, Đề án Đô thị thông minh thành các “điểm neo” đối ngoại, nơi đón tiếp đoàn công nghệ quốc tế, thử nghiệm dự án hợp tác mới về trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, an ninh mạng, thành phố thông minh.
(ii) Chủ động ký kết các hiệp định hợp tác đô thị về công nghệ với Copenhagen, Singapore, Seoul,... tập trung vào quản trị dữ liệu đô thị, mô hình sandbox, kinh tế nền tảng và đổi mới sáng tạo xã hội.
Để chiến lược không chỉ nằm trên giấy, TPHCM nên xây dựng Chương trình hợp tác giáo dục - nghiên cứu về đô thị thông minh và đổi mới sáng tạo, trong đó thành phố hỗ trợ kinh phí một phần cho các dự án liên kết giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp quốc tế. Có thể thành lập Quỹ học bổng TPHCM về quản trị đô thị, chính sách công, khoa học dữ liệu đô thị, gửi sinh viên, công chức trẻ đi học tập tại các trung tâm hàng đầu, đồng thời mời chuyên gia quốc tế tới giảng dạy, nghiên cứu tại thành phố.
Mặt khác, TPHCM cần tích cực đăng cai hoặc đồng tổ chức các diễn đàn công nghệ khu vực (Tech Summit, AI & Smart City Forum, hội nghị trong khuôn khổ UNESCO Creative Cities Network,...), qua đó khẳng định mình là “điểm đến tự nhiên” của các nhà khoa học, startup và tập đoàn công nghệ toàn cầu.
Kinh tế - Tài chính: Ngoại giao để thu hút, sàng lọc và “nâng chuẩn” dòng vốn. Trụ cột này đóng vai trò đầu tàu, là nền tảng của mọi hoạt động đối ngoại. TPHCM cần coi ngoại giao kinh tế là công cụ trung tâm để thu hút FDI chất lượng cao, mở rộng thị trường, thu hút các định chế tài chính, qua đó khẳng định vị thế trung tâm tài chính - kinh tế của khu vực.
Trụ cột 3. Xây dựng thương hiệu thành phố: Ngoại giao văn hóa và sức mạnh mềm
Trụ cột này sẽ giúp định hình hình ảnh TPHCM như một thành phố năng động, sáng tạo, thân thiện và đáng sống. Đây là trụ cột về sức mạnh mềm, nhưng tác động trực tiếp tới khả năng thu hút vốn, nhân lực, sự kiện quốc tế.
Về chính sách, TPHCM nên xây dựng và triển khai một chiến lược thương hiệu đô thị với thông điệp trung tâm, ví dụ như “HCMC - City for Peace, City of Innovation” hoặc một thông điệp tương tự, được sử dụng nhất quán trong mọi hoạt động đối ngoại, từ hội nghị quốc tế, gian hàng xúc tiến, đến truyền thông số.
Thành phố cần nâng tầm những sự kiện hiện có như Lễ hội Áo dài, Tuần lễ Sáng tạo TPHCM, Festival Việt Nam, biến chúng thành “sự kiện văn hóa - đối ngoại”, có thành phần khách mời quốc tế, có hoạt động kết nối doanh nghiệp, nhà đầu tư, nghệ sĩ, trí thức. Đồng thời, thành phố nên hợp tác với UNESCO, các viện văn hóa nước ngoài, các nhà sản xuất phim, nền tảng số để xây dựng chuỗi sản phẩm truyền thông về hình ảnh TPHCM, từ phim tài liệu, vlog, podcast, đến chiến dịch trên mạng xã hội.
Một trụ cột quan trọng của xây dựng thương hiệu là cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Thành phố nên thiết kế các chương trình “Đại sứ TPHCM” cho doanh nhân kiều bào, nhà khoa học, cựu du học sinh, nghệ sĩ,... để họ có công cụ, nội dung, sự hỗ trợ khi giới thiệu TPHCM trong các hội thảo, sự kiện, hoặc trên nền tảng cá nhân của mình. Đồng thời, việc khảo sát định kỳ nhận thức quốc tế về TPHCM (qua các báo cáo tư vấn, khảo sát trực tuyến, phân tích dữ liệu số) sẽ giúp thành phố biết mình đang được nhìn nhận như thế nào, cần điều chỉnh thông điệp ra sao.
Trụ cột 4. Khí hậu, môi trường, phát triển bền vững: Ngoại giao để sống còn và dẫn dắt
Trụ cột này chính là cam kết dài hạn của TPHCM với một tương lai xanh. Là đô thị ven biển, chịu áp lực ngập lụt, sụt lún, ô nhiễm không khí và tắc nghẽn hạ tầng, TPHCM buộc phải xem ngoại giao khí hậu như một trục nội dung cốt lõi trong chính sách đối ngoại đô thị.
Về chính sách, thành phố cần tăng vai trò và tiếng nói của mình trong các mạng lưới khí hậu toàn cầu, trước hết là Liên minh thành phố hành động vì khí hậu (C40), đồng thời mở rộng hợp tác với São Paulo, Bangkok, Rotterdam,... về quản lý nước, chống ngập, quy hoạch không gian xanh, giao thông công cộng bền vững. Những hợp tác này nên được cụ thể hóa bằng các dự án thí điểm, ví dụ như tuyến giao thông công cộng “ít phát thải”, khu dân cư mẫu thích ứng ngập, mô hình công viên - hồ điều hòa kết hợp.
TPHCM cũng cần chủ động xây dựng danh mục dự án ưu tiên về hạ tầng chống chịu khí hậu (chống ngập, cải tạo kênh rạch, năng lượng tái tạo, xử lý nước thải và rác thải) để kêu gọi ODA và tài chính khí hậu từ UNDP, WB, ADB, GCF. Các dự án PPP mới nên được thiết kế sao cho kết hợp lợi ích của nhà đầu tư, lợi ích kinh tế - xã hội và mục tiêu giảm phát thải, biến hạ tầng xanh thành “công cụ ngoại giao” quan trọng của thành phố.
Song song, TPHCM có thể đi đầu trong ngoại giao y tế đô thị, ký kết hợp tác với các thành phố có hệ thống y tế công mạnh để trao đổi kinh nghiệm phòng chống dịch, y tế dự phòng, chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Một thành phố có khả năng bảo vệ sức khỏe người dân tốt hơn sẽ có lợi thế hình ảnh rất lớn trong mắt nhà đầu tư, du khách và người lao động quốc tế.
Trụ cột 5. Liên kết đô thị toàn cầu - Kết nghĩa và mạng lưới: Ngoại giao để mở rộng không gian ảnh hưởng
Trụ cột này thể hiện tầm nhìn dài hạn của TPHCM trong hệ sinh thái các thành phố quốc tế. Thay vì chỉ “kết nghĩa hữu nghị”, TPHCM cần chuyển sang xây dựng các “đối tác chiến lược đô thị”.
Về chính sách, từ nay đến năm 2035, thành phố có thể xem xét:
(i) Rà soát 58 quan hệ kết nghĩa hiện có, lựa chọn một số đối tác chiến lược (theo nhóm: tài chính, công nghệ, đô thị xanh, văn hóa,...) để nâng cấp thành chương trình hợp tác chuyên sâu, có kế hoạch 3-5 năm, có chỉ tiêu cụ thể, có cơ chế giám sát.
(ii) Chủ động tham gia sâu hơn vào Liên minh thành phố và chính quyền địa phương toàn cầu (UCLG), Diễn đàn Đô thị ASEAN, KLTC-APEC và các mạng lưới đô thị khác, không chỉ với tư cách “thành viên tham dự” mà là “thành viên đề xuất”: đề xuất chủ đề hội nghị, đăng cai sự kiện, đóng góp báo cáo chính sách, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn của TPHCM.
Một công cụ hỗ trợ cho trụ cột này là Cổng thông tin đối ngoại TPHCM, trong đó công khai danh sách đối tác đô thị, mạng lưới tham gia, các thỏa thuận đã ký, tình trạng triển khai và các cơ hội mới. Điều này không chỉ hỗ trợ điều phối nội bộ, mà còn giúp các tổ chức quốc tế, thành phố đối tác thấy rõ “TPHCM đang làm gì và muốn gì”.
Cấu trúc quyền lực mềm mới cho TPHCM
Năm trụ cột của chiến lược ngoại giao thành phố không vận hành như những “mảnh ghép rời rạc”, mà đan cài và cộng hưởng với nhau, tạo thành một hệ sinh thái quyền lực mềm hoàn chỉnh cho TPHCM. Trụ cột kinh tế - tài chính sẽ cung cấp nguồn lực vật chất và sức hấp dẫn đầu tư. Trụ cột đổi mới sáng tạo - công nghệ sẽ thổi vào đô thị dòng năng lượng mới, giúp thành phố luôn chuyển động phía trước. Trụ cột khí hậu - môi trường tạo nên nền tảng bền vững và khả năng chống chịu trước các cú sốc toàn cầu. Thương hiệu thành phố định hình bản sắc, tạo cảm xúc và niềm tin cho bạn bè quốc tế. Còn liên kết đô thị toàn cầu mở rộng không gian đối thoại, giúp TPHCM góp tiếng nói vào những vấn đề xuyên biên giới.
Để năm trụ cột ấy không chỉ dừng lại ở khái niệm mà trở thành sức mạnh thực thi, TPHCM cần xây dựng một “hạ tầng thể chế cho ngoại giao thành phố”, tức là có một Ban Chỉ đạo Ngoại giao thành phố đủ mạnh ở cấp cao nhất để điều phối chiến lược; một tổ công tác chuyên trách đóng vai trò “bộ não” phân tích, dự báo, kết nối; một Cổng thông tin đối ngoại số minh bạch, cập nhật theo thời gian thực; một chương trình phát triển nguồn nhân lực ngoại giao đô thị bài bản; và một chiến dịch “Mỗi người dân - Một đại sứ” để mỗi người dân đều trở thành một “đại sứ nhỏ” trong đời sống hàng ngày.
Khi năm trụ cột và hạ tầng thể chế này được vận hành đồng bộ, TPHCM sẽ sở hữu nền tảng đủ mạnh để bước ra thế giới không chỉ như một đầu tàu kinh tế, mà như một đối tác toàn cầu, linh hoạt trong cách tiếp cận, nhân văn trong hành động, tiên phong trong tư duy, sẵn sàng đóng góp vào tương lai của khu vực và thế giới vào năm 2035.
(*) Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TPHCM
