(KTSG Online) - Hệ thống quan trắc môi trường ở Việt Nam đã đi một chặng dài, từ chỗ thiếu dữ liệu sang đầu tư và kết nối dữ liệu hiện đại, có cả quan trắc môi trường chất lượng nước mặt và chất lượng không khí, quan trắc nước thải và khí công nghiệp ở doanh nghiệp.
Theo tài liệu của Bộ Tài nguyên và Môi trường trước đây, nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước đã đầu tư gần 1.900 trạm, trong đó khoảng 1.200 trạm truyền số liệu liên tục về trung ương. Đa số các doanh nghiệp phát thải lớn thuộc đối tượng phải lắp đặt trạm quan trắc tự động theo quy định của luật pháp về môi trường trong 5 năm qua đều đã đầu tư, lắp đặt và kết nối dữ liệu môi trường nước thải, khí thải.
Điều đáng nói là Việt Nam không thiếu tiền cho đầu tư vào quan trắc môi trường, cả ở khía cạnh ngân sách nhà nước và của doanh nghiệp. Chỉ riêng cấp trung ương đã có các dự án hàng trăm tỉ đồng, như mạng lưới quan trắc không khí giai đoạn 1 khoảng 515 tỉ đồng, hệ thống quan trắc môi trường biển 4 tỉnh miền Trung khoảng 120 tỉ đồng cùng các dự án tích hợp dữ liệu hơn 200 tỉ đồng... Ở địa phương, 37 trên 63 tỉnh thành trước đây đã có trạm môi trường xung quanh (nước mặt và không khí), 57 tỉnh cũ có tiếp nhận dữ liệu phát thải doanh nghiệp.
Nhưng câu hỏi lớn lúc này không còn là “có đo được không”, mà là “có tin được không” khi báo chí đăng tải thông tin cơ quan công an khởi tố vụ án với hàng chục bị can khi phát hiện gần 160 trong 306 trạm bị can thiệp dữ liệu, tức nửa số trạm bị kiểm tra có sai phạm(1). Đây không phải là một lỗi kỹ thuật đơn lẻ, khi hơn một nửa mẫu kiểm tra có vấn đề, rất khó để gọi đó là cá biệt.
Hệ thống quan trắc môi trường, về bản chất là nền móng thông tin số liệu cho quản trị môi trường. Trong bối cảnh Việt Nam bước vào các sân chơi mới như tín chỉ carbon, chuyển đổi xanh, câu chuyện còn lớn hơn. Dữ liệu môi trường không chỉ phục vụ quản lý trong nước, mà còn là “hộ chiếu” để doanh nghiệp tiếp cận thị trường quốc tế. Một hệ thống dữ liệu thiếu tin cậy không chỉ làm suy yếu quản lý, mà còn làm suy giảm uy tín quốc gia.
Nút thắt nằm ở cơ chế vận hành. Khi doanh nghiệp vừa là đối tượng bị giám sát môi trường, lại vừa tham gia lắp đặt, vận hành hệ thống giám sát chính mình, xung đột lợi ích gần như là điều tất yếu. Theo một chuyên gia môi trường, ở các quốc gia phát triển như Mỹ và khu vực châu Âu, dữ liệu ở các trạm quan trắc được truyền trực tiếp về cơ quan quản lý nhưng có bên thứ ba kiểm định, giám sát mà doanh nghiệp không thể tự “chứng nhận”.
Thiết bị phải đạt chuẩn, được hiệu chuẩn định kỳ, dữ liệu còn được công khai để xã hội giám sát, đi kèm chế tài rất nặng, có thể lên tới hàng triệu đô la. Rõ ràng hiện nay, qua các con số trong bài viết, Việt Nam không thiếu thiết bị hay mạng lưới nhưng thiếu ba trụ cột, độc lập, chuẩn hóa và minh bạch. Thiếu ba yếu tố này, càng nhiều trạm càng dễ tạo ảo giác an toàn.
Báo cáo của Tổng cục Môi trường thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường cũ cho thấy, cả nước có gần 1.000 trạm phát thải của doanh nghiệp (gồm nước thải và khí thải) đã được doanh nghiệp đầu tư và truyền số liệu về Bộ Tài nguyên và Môi trường thông qua các Sở Tài nguyên và Môi trường trước đây. Khoảng 250 doanh nghiệp phát thải lớn khác đã và đang đầu tư, lắp đặt trạm quan trắc trong 2 năm qua.
Tổng cục cho rằng, đã tăng cường giám sát việc thực hiện vận hành, đảm bảo và kiểm soát chất lượng hệ thống quan trắc của doanh nghiệp, đẩy mạnh công tác kiểm tra, xác nhận, quản lý password và niêm phong hệ thống truyền nhận số liệu của các trạm.
Giờ đây, vụ việc vỡ lở, cộng đồng mới biết có bàn tay can thiệp và gian dối trong quan trắc môi trường của không ít người có liên quan, kể cả quan chức ở các cơ quan môi trường. Điều đó cho thấy, nếu đầu tư càng lớn cho quan trắc môi trường để phục vụ cho công tác bảo vệ môi trường thì rủi ro càng cao nếu thiếu kiểm soát tương xứng. Hệ thống càng nhiều trạm nhưng nếu không độc lập và minh bạch, thì nhiều chưa chắc đã tốt. Thậm chí còn tạo ra ảo giác an toàn khiến nhà quản lý tin rằng mọi thứ vẫn trong tầm kiểm soát.
(1) https://thesaigontimes.vn/gan-160-tram-quan-trac-moi-truong-bi-can-thiep-74-nguoi-bi-khoi-to/
Cần xử lý nghiêm vì sai phạm này có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng. Khi hệ thống quan trắc được lắp đặt và vận hành không đúng chuẩn, dữ liệu thu thập có thể thiếu chính xác, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến các chính sách kiểm soát ô nhiễm và sức khỏe của cả cộng đồng dân cư.
Các dự án quan trắc môi trường cần có sự tham gia giám sát của các tổ chức khoa học, xã hội hoặc cơ quan kiểm toán độc lập để đảm bảo tính khách quan và minh bạch. Dữ liệu chuẩn xác mới có thể có giải pháp đối phó phù hợp.
Cách làm hiện nay đặt doanh nghiệp vào xung đột lợi ích, vừa đầu tư, vừa bị giám sát, vừa tự giám sát. Doanh nghiệp lớn sẵn sàng tuân thủ, nhưng cần luật chơi công bằng, có bên thứ ba độc lập. Nếu không, những đơn vị làm nghiêm túc lại chịu bất lợi cạnh tranh so với những đơn vị “lách luật”.
Thực ra doanh nghiệp tụi tôi cũng muốn làm cho đàng hoàng, chứ không ai muốn bị mang tiếng xả thải bừa bãi. Nhưng hệ thống quan trắc giờ nhiều khi mình đầu tư cả chục tỉ đồng, vận hành liên tục mà vẫn bị nghi ngờ, cũng thấy nản. Có lúc dữ liệu truyền lên bị lỗi, hay thiết bị trục trặc, là lại bị quy chụp. Nếu có một bên thứ ba kiểm định độc lập thì doanh nghiệp làm đúng sẽ đỡ thiệt thòi hơn, chứ hiện nay cảm giác vừa làm vừa phải “tự bảo vệ mình”.
Nhưng cái khó là quy định thì có, còn cách hiểu mỗi nơi mỗi khác. Có khi cùng một hệ thống, địa phương này chấp nhận, địa phương kia lại yêu cầu khác. Dữ liệu quan trắc cũng vậy, doanh nghiệp gửi lên nhưng cơ quan quản lý không phản hồi rõ ràng, lâu lâu kiểm tra lại nói không đạt. Thành ra doanh nghiệp cũng lúng túng, không biết chuẩn nào là chuẩn cuối cùng để mà theo.
Nên cũng mong Nhà nước có hỗ trợ kỹ thuật, hoặc có hệ thống chung để doanh nghiệp kết nối, chứ mỗi bên tự làm như hiện nay thì khó kiểm soát thật.