Từ kinh tế quí 1, thử nhìn ra cả năm 2009

Từ kinh tế quí 1, thử nhìn ra cả năm 2009

Quí 1-2009, ngành nông nghiệp đã có đóng góp quan trọng vào sự phát triển của nền kinh tế. Ảnh chụp một trang trại trồng hoa ở Đà Lạt. - Ảnh: Lê Toàn

(TBKTSG) - Chịu tác động nhiều mặt với cường độ khác nhau của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, kinh tế Việt Nam trong quí 1 vẫn tăng trưởng 3,1%, chỉ số giá chỉ tăng 1,32%, xuất khẩu tăng 2,4% (so với cùng kỳ năm 2008).

>> Xuất siêu hơn 1,65 tỉ đô la Mỹ

>> Tiêu thụ trong nước là quan trọng nhất

Đó là những chỉ tiêu thấp hơn nhiều so với năm 2007 và 2008, nhưng xét trong hoàn cảnh khó khăn hiện nay đây là những thành tựu đáng trân trọng, tạo điểm xuất phát tích cực cho ba quí còn lại trong năm 2009.

Trong kết quả này, nổi lên là sự đóng góp quan trọng của nông nghiệp và thị trường nội địa. Nông nghiệp được mùa, lúa được mua kịp thời vụ, nông dân có lãi, không chỉ bảo đảm an ninh lương thực của cả nước mà còn cho phép xuất khẩu 5 triệu tấn gạo.

Trong khi xuất khẩu của 12 mặt hàng trong “câu lạc bộ trên 1 tỉ đô la Mỹ ”, chỉ có gạo tăng, còn tất cả các mặt hàng khác đều giảm mạnh do tác động kép, giảm cả về lượng lẫn về giá, thì thị trường nội địa vẫn ổn định và không có sự biến động lớn.

Du lịch giảm 16% về lượng khách nước ngoài, song doanh thu của khu vực khách sạn, lưu niệm giảm từ 20-40% theo trao đổi trực tiếp với giới kinh doanh. GDP của thủ đô Hà Nội chỉ tăng 3,1%, của TPHCM chỉ tăng 4% - đều thấp hơn 6-7 điểm phần trăm so với mức tăng của cùng kỳ những năm trước - là những ví dụ điển hình cho thấy tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới đến hai trung tâm kinh tế lâu nay tăng trưởng mạnh nhờ thu hút đầu tư nước ngoài và xuất khẩu.

Trong khi đó, kinh tế các tỉnh mạnh về nông nghiệp và thủy sản như Kiên Giang, An Giang, Đồng Tháp vẫn tiếp tục tăng trưởng và không có biến động lớn.

Chính phủ đã có gói kích cầu 6 tỉ đô la Mỹ được công bố từ tháng 12-2008, song chỉ có 1 tỉ đô la trợ cấp lãi suất tín dụng để nhằm cho vay được 650.000 tỉ đồng là được công bố tường minh, còn 5 tỉ đô la còn lại bao gồm miễn giảm thuế và những ưu đãi khác chưa được công khai cả gói.

Như vậy, so với gói kích cầu của các chính phủ khác, gói kích cầu của Việt Nam có nhiều hạn chế cả về phạm vi (vốn lưu động của những doanh nghiệp đáp ứng điều kiện) lẫn thời gian thực hiện (một năm, mà thực tế chỉ còn tám tháng sau khi hoàn tất các thủ tục cần thiết và được duyệt cấp tín dụng).

Người ta thấy trong gói kích thích kinh tế này thiếu vắng các biện pháp đồng bộ, có hiệu lực hướng tới giúp tái cơ cấu các doanh nghiệp đã “chết lâm sàng” để biến phá sản doanh nghiệp trở thành “sự tàn phá sáng tạo”, sáp nhập và tái cấu trúc các doanh nghiệp này, cũng như trợ giúp đầu tư vào khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực cũng như các biện pháp đặc thù cho nông nghiệp, nông thôn, nông dân.

Bên cạnh sự năng động, công tác điều hành của Chính phủ trong quí 1 cũng bộc lộ một số vấn đề cần được quan tâm khắc phục trong những tháng tiếp theo. Trước hết, cho đến nay chưa thấy Chính phủ công bố một đánh giá có hệ thống, đầy đủ tác động các mặt của cuộc khủng hoảng kinh tế tới nền kinh tế nước ta qua các kênh tín dụng, tỷ giá, đầu tư trực tiếp và gián tiếp nước ngoài, giảm giá nguyên vật liệu, giảm đơn đặt hàng xuất khẩu... tới hoạt động kinh tế, việc làm, thu ngân sách. Những đánh giá như vậy cần được công bố công khai cho toàn dân biết để họ chuẩn bị tinh thần khắc phục các khó khăn đó.

Ví dụ, Singapore đã công bố kinh tế có thể sẽ suy thoái 8-10% trong năm 2009 và có thể kéo dài 6-8 năm. Chúng ta rất cần một đánh giá như vậy để có sự chuyển hướng và cải cách toàn diện, đồng bộ từ Nhà nước đến doanh nghiệp và từng người dân.

Những tháng trước mắt còn nhiều khó khăn, không ít doanh nghiệp dệt may, da giày chỉ còn hợp đồng đến hết tháng 4 hay tháng 5. Chính phủ cần nắm chắc tình hình để có đối sách thích hợp. Chúng ta không thể nào an tâm với con số 400.000 người thất nghiệp dựa trên báo cáo của chỉ 40 tỉnh, thành phố trong số 63 tỉnh, thành phố. Lao động làng nghề, lao động trong khu vực dịch vụ như nhà trọ, nấu ăn... tất cả đều bị ảnh hưởng, họ đều là công dân, cần được quan tâm giúp đỡ chứ không chỉ quan tâm đến công nhân trong các xí nghiệp. Nếu không có các biện pháp kịp thời, tác động xã hội sẽ rất phức tạp và đó là điều không cho phép xảy ra.

Cần tiến hành bàn bạc, trợ giúp những doanh nghiệp đầu tư nước ngoài đã tạm thời đóng cửa hay thúc đẩy, tiến tới có lộ trình đối với những dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài đã được cấp hàng ngàn héc ta đất đang chậm triển khai, có dự án chậm đến hơn một năm, trong khi nông dân đang thiếu đất canh tác.

Ngân sách nhà nước chắc chắn bị tác động mạnh, nguồn thu từ dầu thô, từ thuế đã và tiếp tục giảm mạnh, ngân sách cân đối như thế nào, bằng cách gì, cần được công khai để thực hiện các biện pháp điều chỉnh, tiết kiệm và ngăn ngừa những phỏng đoán thiếu căn cứ. Các thông tin về tiền tệ, tín dụng cũng cần được công bố phù hợp với thông lệ quốc tế.

Bài học về tin đồn thiếu gạo trong năm 2008 cho thấy chỉ có công khai, minh bạch mới có thể đẩy lùi tin đồn. Khi người dân thiếu thông tin, họ sẽ sẵn sàng nghe theo tin đồn.

Trước đây, áp lực cải cách, chủ yếu xuất phát từ yêu cầu nội bộ nền kinh tế. Bây giờ, đòi hỏi cải cách ngày càng mạnh mẽ và cấp bách gấp nhiều lần, xuất phát từ những bài học rút ra về khủng hoảng mà tất cả các nước đang nỗ lực triển khai.

Trước hết là cải cách hệ thống ngân hàng, tài chính, giám sát các hoạt động tín dụng ngân hàng một cách có hiệu lực, ngăn chặn sự đồng lõa của nhóm lợi ích gây di họa lớn cho nền kinh tế như đã xảy ra ở Mỹ. Kinh tế thế giới cũng sẽ thay đổi rất nhiều sau khủng hoảng. Tái cấu trúc nền kinh tế, rút ra các kết luận cần thiết cho hoạt động của nhà nước, doanh nghiệp là rất cần thiết.

Các chính sách cũng cần được phối hợp một cách nhất quán hơn nữa. Việc tăng giá điện 8,93% từ ngày 1-3-2009 và cho phép EVN áp đặt giờ cao điểm từ 9 giờ 30 đến 11 giờ 30 sáng, trên thực tế đã nâng chi phí điện của các doanh nghiệp lên trên 30%, là một biện pháp đi ngược lại các cố gắng giảm chi phí kinh doanh của Chính phủ qua bù lãi suất... Giá điện tăng kéo theo giá nước tăng, giá thành các mặt hàng tăng và người tiêu dùng sẽ lãnh chịu tất cả các tác động dây chuyền đó.

Việc triển khai thực hiện các biện pháp kích thích kinh tế được hoạch định trong thực tế phải bảo đảm đúng đối tượng, đúng mục đích dự kiến. Việc tiền trợ giúp dân nghèo ăn Tết Kỷ sửu là một bài học nóng hổi về khoảng cách giữa ý tưởng thiết kế và kết quả cuối cùng. Điều đó đòi hỏi phải có các biện pháp thực hiện chi tiết, quy định trách nhiệm cụ thể, công bố công khai cho người thụ hưởng biết và rất coi trọng việc giám sát độc lập của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các tổ chức quần chúng.

Trong tình hình hiện nay, tiết kiệm, chống tham nhũng càng phải đem lại những tiến bộ thực sự. Ở Singapore, tổng thống, thủ tướng và bộ trưởng đã đi đầu trong tiết kiệm, tự giảm lương. Ở Nhật Bản, lãnh đạo các tập đoàn lớn đã tự nguyện giảm lương, có nơi giảm đến 50% để chia sẻ với người lao động. Chúng ta cần biến tiết kiệm và chống tham nhũng trở thành những đòn bẩy kinh tế, có thể cân đo, đếm được chứ không chỉ dừng lại ở kêu gọi, hô hào. Trước hết cần cắt giảm mọi hoạt động lãng phí, phô trương hình thức, vừa tốn kém vừa không cần thiết.

Nếu làm được như vậy thì kinh tế nước ta, Nhà nước ta, doanh nghiệp ta sẽ mạnh lên sau khi vượt qua khủng hoảng.

LÊ ĐĂNG DOANH (*)

(*) Viện Nghiên cứu phát triển (IDS), Hà Nội