Chủ tịch VITAS: Dệt may không thể cạnh tranh mãi bằng số lượng

(KTSG Online) - Gia công lớn, nền tảng tăng trưởng của dệt may Việt Nam suốt nhiều năm, đang dần chạm giới hạn. Khi lợi thế chi phí lao động phai nhạt, đơn hàng ngày càng phân mảnh và các tiêu chuẩn môi trường, quy tắc xuất xứ trở thành điều kiện để "ở lại" chuỗi cung ứng toàn cầu, tăng trưởng không còn được đo bằng sản lượng.

• Tái cấu trúc chuỗi cung ứng, dệt may Việt Nam nhắm xuất khẩu 50 tỉ đô la
• Doanh nghiệp đã có nhiều đơn hàng dệt may quí 1

Dù kim ngạch xuất khẩu năm 2025 đạt khoảng 46 tỉ đô la Mỹ và xuất siêu trên 21 tỉ đô la, mô hình cũ đã bộc lộ rõ giới hạn. Trong bối cảnh đó, câu hỏi cốt lõi không phải là dệt may Việt Nam có chạm mốc 50 tỉ đô la hay không, mà là ngành sẽ tái định vị ra sao trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trao đổi với KTSG Online, ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), cho rằng năm 2025 không phải là một năm hụt nhịp, mà là điểm chuyển chu kỳ, nơi tăng trưởng không còn đo bằng sản lượng, mà bằng chiều sâu giá trị và năng lực thích ứng chiến lược.

Xuất siêu đẹp nhưng mong manh

KTSG Online: Thưa ông, năm 2025 ngành dệt may tăng trưởng 5,6% nhưng vẫn hụt mục tiêu khoảng 2 tỉ đô la. Khi biên lợi nhuận bị bào mòn và mô hình gia công lớn đã tới hạn, mốc 50 tỉ đô la vào năm 2026 có còn là thước đo sức khỏe của ngành, hay chỉ mang tính “giữ nhịp” trong giai đoạn chuyển chu kỳ?

Ông Vũ Đức Giang: Tôi cho rằng đây là mục tiêu có cơ sở, nhưng cần hiểu đúng bản chất. Con số 46 tỉ đô la của năm 2025 phải đặt trong bối cảnh rất đặc biệt: sức mua toàn cầu suy giảm, căng thẳng địa chính trị kéo dài, chính sách thuế quan biến động mạnh, đặc biệt là các biện pháp thuế đối ứng của Mỹ, cùng với việc các nhãn hàng liên tục điều chỉnh chiến lược mua hàng theo hướng phân tán rủi ro.

Trong điều kiện đó, việc ngành vẫn tăng trưởng 5,6% và duy trì xuất siêu khoảng 21 tỉ đô la đã là một nỗ lực rất lớn. Mức hụt 2 tỉ đô la không phản ánh sự suy yếu nội tại, mà phản ánh giới hạn của mô hình tăng trưởng cũ.

Quan trọng hơn, năm 2025 là năm bản lề. Quy mô ngành đã tiệm cận ngưỡng 50 tỉ đô la. Việc tăng thêm khoảng 3 tỉ đô la trong năm 2026 không phải là “bật mạnh sản lượng”, mà là kết quả tích lũy của tái cấu trúc chuỗi cung ứng, đa dạng hóa thị trường và đầu tư chiều sâu, những việc đã được chuẩn bị trong nhiều năm.

Xuất siêu hơn 21 tỉ đô la là con số rất ấn tượng, nhưng cũng đặt ra nghi vấn: xuất siêu lớn như vậy, giá trị giữ lại trong nước đã tăng tương xứng hay chưa? Nếu không giải được bài toán nguyên liệu và R&D, liệu xuất siêu có trở thành "con số đẹp nhưng mong manh"?

Thực tế, xuất siêu lớn của ngành hiện nay vẫn chủ yếu đến từ khâu may mặc, nơi Việt Nam có lợi thế về lao động, kỹ năng và tổ chức sản xuất.

Tuy nhiên, điểm tích cực là tỷ lệ giá trị nội địa tăng thêm đã đạt khoảng 52%, cao hơn nhiều so với giai đoạn trước. Điều này cho thấy ngành đã có sự dịch chuyển thực chất, không chỉ "làm thuê" đơn thuần.

Tôi đồng ý rằng nếu không tiếp tục đầu tư vào nguyên liệu, R&D và thiết kế, xuất siêu có thể trở nên mong manh trước các cú sốc thương mại. Vì vậy, trọng tâm của giai đoạn tới không phải là tăng xuất siêu bằng mọi giá, mà là nâng giá trị giữ lại trong nước trên mỗi đô la xuất khẩu.

Một áp lực khác là chi phí. Tiền lương, năng lượng, logistics và đặc biệt là lãi suất đều tăng. Trong bối cảnh đó, lãi suất cao đang "bóp nghẹt" doanh nghiệp hay đang sàng lọc lại toàn ngành?

Dệt may là ngành thâm dụng lao động và vốn, nên chi phí tăng tác động trực tiếp đến biên lợi nhuận. Lãi suất tăng trở lại đúng vào thời điểm doanh nghiệp cần vốn nhất, cuối năm, khi phải dự trữ nguyên liệu và đầu tư thiết bị, tạo áp lực rất lớn, nhất là với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Nhưng ở góc nhìn khác, đây cũng là phép thử chiến lược. Doanh nghiệp nào chỉ dựa vào đơn hàng gia công lớn, biên mỏng, sẽ rất dễ tổn thương. Ngược lại, doanh nghiệp nào đầu tư có chọn lọc vào tự động hóa, tiết kiệm năng lượng và quản trị số sẽ vượt qua được giai đoạn này và tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.

Khi Mỹ và nhiều thị trường lớn siết chặt quy tắc xuất xứ, bài toán nội địa hóa nguyên liệu trở nên cấp bách. Vì sao đầu tư vào dệt - nhuộm vẫn chậm, và nếu trong 5-7 năm tới nút thắt này không được tháo gỡ, ngành dệt may Việt Nam sẽ phải trả giá ra sao?

Đây là điểm nghẽn lớn và kéo dài. Hiện ngành sợi vẫn phải nhập khẩu gần như toàn bộ bông, 90-95% xơ, cùng nhiều loại hóa chất và thuốc nhuộm. Điều này khiến chuỗi cung ứng dễ tổn thương trước các rào cản mới.

Doanh nghiệp muốn đầu tư vào dệt - nhuộm nhưng vướng ba rào cản lớn: vốn đầu tư lớn và thời gian hoàn vốn dài; yêu cầu môi trường ngày càng khắt khe; và quỹ đất, quy hoạch chưa đồng bộ. Nếu không tháo gỡ được các nút thắt này, rất khó nâng tỷ lệ nội địa hóa lên trên 60% như mục tiêu đến năm 2030.

Trong bối cảnh đó, vai trò của Nhà nước nên ở đâu: đứng ngoài để thị trường tự điều chỉnh, hay can thiệp bằng quy hoạch và công cụ chính sách?

Theo tôi, Nhà nước không làm thay doanh nghiệp, nhưng cần tạo khung khổ để doanh nghiệp có thể đầu tư dài hạn. Quy hoạch các khu dệt - nhuộm tập trung với hạ tầng xử lý môi trường đồng bộ là điều rất cần thiết.

Bên cạnh đó, chính sách tín dụng xanh đóng vai trò then chốt. Dệt - nhuộm là khâu đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn dài. Nếu doanh nghiệp không tiếp cận được nguồn vốn dài hạn với chi phí hợp lý, rất khó thúc đẩy nội địa hóa nguyên liệu như mục tiêu đặt ra.

Xác định lại vị trí trong chuỗi giá trị

Một xu hướng nổi bật là nhiều doanh nghiệp dệt may đầu tư ra nước ngoài. Có lo ngại rằng nếu xu hướng này kéo dài, năng lực sản xuất trong nước có thể bị “rỗng ruột”. Ông nhìn nhận ranh giới này như thế nào?

Hiện có gần 30 doanh nghiệp, bao gồm cả doanh nghiệp trong nước và FDI, đã đầu tư ra nước ngoài, tại Indonesia, Bangladesh, Ai Cập, Nam Á, châu Phi hay Mỹ Latin.

Tuy nhiên, tôi cho rằng đây không phải là sự rút lui, mà là một phần của chiến lược chuỗi cung ứng toàn cầu. Doanh nghiệp đi ra ngoài để giảm rủi ro địa chính trị, tận dụng ưu đãi thuế quan và rút ngắn logistics, nhưng các khâu có giá trị cao như thiết kế, quản trị và R&D vẫn được giữ ở Việt Nam. Vấn đề không phải là đi hay ở, mà là giữ được phần giá trị nào trong chuỗi.

Ông nhiều lần nhấn mạnh việc chuyển từ gia công lớn sang đơn hàng nhỏ, giá trị cao. Nhưng đây là phân khúc khó, đòi hỏi công nghệ và kỹ năng cao. Liệu số đông doanh nghiệp dệt may Việt Nam có theo kịp?

Không phải tất cả, và cũng không cần tất cả. Đây là quá trình sàng lọc tự nhiên. Xu hướng cá nhân hóa đang diễn ra rất mạnh, người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao hơn cho sản phẩm vừa vặn, có câu chuyện và bền vững.

Thực tế, đã có những mô hình thành công. May 10 sản xuất vest may đo cho thị trường Nhật Bản và Mỹ; một doanh nghiệp trong năm 2025 hoàn thành đơn hàng 6,8 triệu áo sơ mi đơn chiếc. Những ví dụ này cho thấy tay nghề và sự tỉ mỉ của lao động Việt Nam có thể trở thành lợi thế cạnh tranh thực sự, nếu được đặt trong một hệ thống quản trị và công nghệ phù hợp

VITAS đặt mục tiêu kim ngạch 64,5-65 tỉ đô la vào năm 2030. Trong bối cảnh thế giới tăng trưởng chậm và thời trang nhanh bị thu hẹp, mục tiêu này dựa vào mở rộng quy mô hay nâng giá trị?

Mục tiêu này không dựa vào tăng sản lượng bằng mọi giá. Nếu tiếp tục mở rộng quy mô theo mô hình cũ, ngành sẽ sớm chạm trần.

Chiến lược đến 2030 là giảm tốc độ tăng sản lượng, nhưng tăng mạnh giá trị trên mỗi đơn hàng, thông qua thiết kế, R&D, sản xuất xanh và khả năng đáp ứng các đơn hàng nhỏ, phức tạp. Tăng trưởng trong giai đoạn tới đến từ “làm tốt hơn”, không phải “làm nhiều hơn”.

Nếu quá trình chuyển đổi này diễn ra chậm, theo ông, kịch bản xấu nhất mà dệt may Việt Nam có thể đối mặt trong 5 năm tới là gì?

Kịch bản xấu nhất là ngành bị kẹt ở tầng trung bình của chuỗi giá trị: không còn đủ rẻ để cạnh tranh với các nước có chi phí thấp hơn, nhưng cũng chưa đủ mạnh về công nghệ và thương hiệu để bán giá cao.

Khi đó, doanh nghiệp sẽ phải chạy theo đơn hàng ngắn hạn, biên lợi nhuận thấp và dễ tổn thương trước biến động thị trường và chính sách. Vì vậy, giai đoạn 2026-2030 không chỉ là giai đoạn tăng trưởng, mà là giai đoạn sàng lọc và tái định vị.

Xin cám ơn ông!