(KTSG) - Bài viết này đề cập đến mối quan hệ tương hỗ giữa thể chế bao trùm và sự đa dạng các thước đo giá trị để hướng đến thịnh vượng và phẩm giá chứ không chỉ là giàu có vật chất và bất bình đẳng.
- Từ ‘đặc thù’ đến ‘đột phá’: mở không gian thể chế cho siêu đô thị sáng tạo TPHCM
- ‘Thế hệ doanh nhân kế thừa’ tìm đường tăng trưởng mới trên nền giá trị cũ
Trong thảo luận về phát triển, tăng trưởng kinh tế thường được xem như thước đo trung tâm. Điều này dễ dẫn đến một cách nghĩ đơn giản: sự tiến bộ của quốc gia gắn chặt với các giá trị vật chất, với khả năng tạo ra tiền và tốc độ mở rộng sản xuất bằng mọi giá. Hậu quả là, những giá trị phi vật chất bị xem nhẹ và sự đa dạng của thước đo giá trị bị bỏ quên. Trong khi đó, một quốc gia phát triển bền vững cần nhiều hơn sự tăng trưởng; nó cần một xã hội biết trân trọng nhiều thước đo giá trị khác nhau và một nhà nước đủ năng lực tổ chức sự đa dạng đó thành nguồn lực phát triển. Đây cũng chính là nền tảng của thể chế bao trùm (inclusive institutions), vốn là nội dung mà các chủ nhân giải Nobel Kinh tế 2024 đề cập như nền tảng của một đất nước thịnh vượng.
Một xã hội chỉ nhìn nhận giá trị từ góc độ tiền bạc, vật chất thường tạo ra những biến dạng ngay trong cách đánh giá con người và nghề nghiệp. Khi sự thành công được xác định bằng thu nhập tài chính và khả năng tạo lợi nhuận, những lĩnh vực như giáo dục, y tế, nghệ thuật, nghiên cứu khoa học cơ bản, hay chăm sóc cộng đồng hoặc bị đẩy xuống vị thế thứ yếu, hoặc bị làm cho mất phẩm giá riêng có của chúng. Điều này không chỉ tạo ra sự lệch chuẩn và các rạn nứt xã hội mà còn làm yếu đi chính động lực phát triển dài hạn. Bởi giáo viên, bác sĩ, nghệ sĩ, nhà khoa học hay người làm công tác xã hội đều góp phần nuôi dưỡng chất lượng sống, niềm tin và gắn kết - những yếu tố cốt lõi của một quốc gia mạnh.
Một quốc gia có thể giàu lên nhờ tập trung vào lợi ích kinh tế, nhưng chỉ khi có thể chế bao trùm và xã hội đa giá trị thì sự giàu có ấy mới trở thành thịnh vượng có đạo đức, có chiều sâu và có khả năng duy trì qua nhiều thế hệ.
Tôn trọng sự đa dạng của các thước đo giá trị là điều kiện đầu tiên để khôi phục lại cân bằng. Một xã hội đa giá trị không đặt tiền bạc làm chuẩn mực duy nhất. Nó thừa nhận rằng có những đóng góp quan trọng không tạo ra lợi nhuận ngay, nhưng lại tạo ra nền tảng cho thịnh vượng lâu dài: sức khỏe cộng đồng, giáo dục phổ thông, văn hóa sáng tạo, công bằng giới, an toàn môi trường hay khả năng chăm sóc những người yếu thế. Khi nhiều giá trị được nhìn nhận, cuộc thảo luận về chính sách trở nên mở rộng hơn, bởi nhà nước phải cân nhắc lợi ích của nhiều nhóm dân cư, chứ không chỉ những nhóm có nhiều sức ảnh hưởng kinh tế.
Sự đa giá trị không chỉ là lý tưởng. Nó có tác động trực tiếp đến cấu trúc phát triển. Trong một xã hội cho phép tồn tại nhiều thước đo giá trị, người trẻ có quyền theo đuổi nghề nghiệp theo năng lực và đam mê thay vì chạy theo mức thu nhập cao nhất. Nhiều thành phần khác nhau được khuyến khích đóng góp, và nền kinh tế có cơ hội đa dạng hóa thay vì bị thiên lệch vào những ngành lợi nhuận nhanh nhưng rủi ro cao, ngắn hạn.
Tuy vậy, sự đa giá trị chỉ bền vững khi xã hội có một khung vận hành phù hợp. Điều này liên quan đến khái niệm thể chế bao trùm. Nếu xã hội đa giá trị là phần “nội dung”, thì thể chế bao trùm là “hình thức” giúp nội dung ấy được thể hiện trong thực tế. Thể chế bao trùm tạo điều kiện để tiếng nói của mọi nhóm dân cư - giàu hay nghèo, mạnh hay yếu - đều có ảnh hưởng lên quá trình ra quyết định. Nó đòi hỏi nhà nước phải minh bạch, biết giải trình và bảo đảm rằng quyền lực không bị tập trung vào những nhóm có đặc quyền kinh tế.
Như vậy, khác với thể chế tước đoạt, thể chế bao trùm mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn lực cho nhiều người. Khi hệ thống giáo dục tốt, dịch vụ y tế dễ tiếp cận, chính sách công bằng giữa các vùng miền và môi trường kinh doanh minh bạch, khả năng đóng góp của người dân tăng lên đáng kể. Đó là lúc phát triển trở thành một tiến trình lan tỏa, chứ không chỉ là thành tích của những nhóm có lợi thế ban đầu.
Chính thể chế bao trùm mới có khả năng bảo vệ và nuôi dưỡng sự đa dạng giá trị, tránh để thước đo kinh tế lấn át mọi thứ khác.
Để tiến gần hơn đến mô hình này, giới làm chính sách đóng vai trò then chốt. Những quyết sách kinh tế - xã hội cần chuyển từ tư duy “ưu tiên tăng trưởng nhanh” sang “tăng trưởng dựa trên nâng cao chất lượng sống”. Điều này đòi hỏi mở rộng hệ thống chỉ tiêu phát triển: bên cạnh GDP, phải có các chỉ số về giáo dục, y tế, bình đẳng, an toàn môi trường và chất lượng thể chế. Khi thước đo thay đổi, ưu tiên ngân sách và cách thiết kế chính sách cũng thay đổi theo. Nhà nước khi đó không chỉ thúc đẩy kinh tế mà còn gìn giữ sự cân bằng của các giá trị.
Giáo dục cũng là lĩnh vực cần thay đổi mạnh. Khi trường học chỉ nhấn mạnh vào điểm số, thành tích và mức thu nhập của những nghề “nóng”, xã hội sẽ tái sản xuất một hệ giá trị lệch. Ngược lại, nếu giáo dục khuyến khích năng lực đa dạng, nuôi dưỡng tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, thế hệ trẻ sẽ có tư duy toàn diện hơn. Và đó là nền tảng lâu dài nhất để một xã hội đa giá trị hình thành từ bên trong.
Câu chuyện gia đình có thể minh họa cho điều này. Trong một nhà có nhiều con, mỗi người theo đuổi một con đường: có người kinh doanh, có người dạy học, người làm nghệ thuật, người làm nghề y, và cũng có khi có người con khiếm khuyết hoặc phụ thuộc. Gia đình chỉ bền vững khi mọi tiếng nói đều được tôn trọng. Nếu cha mẹ chỉ nghe theo người con làm ra nhiều tiền, gia đình rất khó giữ được sự hài hòa và phẩm cách. Ở tầm quốc gia, nguyên tắc này càng rõ ràng hơn. Một đất nước thịnh vượng là đất nước mà mọi công dân đều cảm thấy mình có giá trị và có cơ hội đóng góp.
Một quốc gia có thể giàu lên nhờ tập trung vào lợi ích kinh tế, nhưng chỉ khi có thể chế bao trùm và xã hội đa giá trị thì sự giàu có ấy mới trở thành thịnh vượng có đạo đức, có chiều sâu và có khả năng duy trì qua nhiều thế hệ.
