(KTSG Online) - Khi các doanh nghiệp miền Nam tiếp tục đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, xổ số được nhìn như một nguồn thu ổn định và giàu tiềm năng cho ngân sách địa phương. Nhưng phía sau những con số ấn tượng ấy vẫn cần những tính toán thận trọng và một cách tiếp cận chính sách được thiết kế kỹ lưỡng.
- Kiểm tra hàng loạt doanh nghiệp xổ số, casino trong năm nay
- Xổ số TPHCM đặt mục tiêu thu về bình quân 37,4 tỉ đồng mỗi ngày
Ngồi giữa những đại diện công ty xổ số từ 21 tỉnh miền Nam và đại diện Bộ Tài chính, ông Dương Minh Tú, Phó Chủ tịch Hội đồng Xổ số kiến thiết khu vực, điểm qua một chuỗi thành tích ấn tượng. Tỷ lệ tiêu thụ bình quân đạt tới 98,71% (trong đó có 17 công ty đạt 100%), đưa doanh thu của xổ số truyền thống đạt khu vực này đạt khoảng 155.557 tỉ đồng (khoảng 6 tỉ đô la Mỹ), tăng 10,65%, vượt kế hoạch năm, báo Tuổi Trẻ đưa tin. Các công ty xổ số miền Nam đạt lợi nhuận trước thuế hơn 20.000 tỉ đồng và nộp gần 52.000 tỉ đồng vào ngân sách nhà nước.
Những con số ấy, nếu đặt cạnh nhiều lĩnh vực kinh doanh của khu vực vốn nhà nước khác, có thể xem là một ngoại lệ đáng chú ý. Ở góc độ tài khóa, xổ số là nguồn thu ổn định cho ngân sách địa phương, đóng góp đáng kể cho chi đầu tư phát triển và phúc lợi công. Tuy nhiên, đây cũng là một lĩnh vực mang tính nhạy cảm xã hội.
Cấu trúc đặc biệt của thị trường
Đến thời điểm này, thị trường gồm 63 công ty xổ số kiến thiết địa phương và doanh nghiệp xổ số điện toán quốc gia là Vietlott. Tất cả đều 100% vốn nhà nước.
Khác với nhiều lĩnh vực kinh doanh công ích khác, xổ số có một cơ chế đặc biệt khi toàn bộ nguồn thu nộp ngân sách được để lại 100% cho địa phương để chi cho đầu tư phát triển, y tế, giáo dục và an sinh. Ở một số địa phương, tỷ trọng này rất lớn. Tại Cần Thơ (sau sáp nhập), 3 công ty xổ số của thành phố đã nộp ngân sách chiếm hơn 24% tổng thu trên địa bàn năm 2025, báo Tuổi Trẻ dẫn lời ông Vương Quốc Nam, Phó chủ tịch UBND thành phố này chia sẻ tại hội nghị.
Điều này khiến xổ số không đơn thuần là một sản phẩm giải trí có điều kiện, mà trở thành một trụ cột ngân sách địa phương.
Tuy nhiên, bức tranh kinh doanh của ngành xổ số không đồng đều. Ở miền Nam, mô hình vận hành hiệu quả với mạng lưới đại lý phủ kín, phân phối theo ngày quay, kiểm soát tồn kho. Nhu cầu cao, kinh tế năng động và thói quen tiêu dùng ổn định tạo ra một “vòng lặp tăng trưởng” khi tiêu thụ cao - doanh thu lớn - nộp ngân sách cao - địa phương có động lực duy trì hệ thống. Miền Nam vì thế trở thành “trung tâm lợi nhuận” của toàn ngành.
Trong khi đó, các Công ty xổ số kiến thiết miền Bắc đóng góp cho ngân sách địa phương rất hạn chế. Thậm chí một số công ty còn hoạt động kém hiệu quả, lỗ lũy kế nhiều năm liên tiếp và bị âm vốn chủ sở hữu. Chẳng hạn, năm 2024, công ty Xổ số kiến thiết Hà Tĩnh từng bị giám sát tài chính đặc biệt với lỗ lũy kế hơn 6 tỉ đồng và nợ thuế trên 3,5 tỉ năm trước đó.
Ở miền Bắc, câu chuyện làm ăn kém hiệu quả của một số công ty xổ số không chỉ phản ánh vấn đề quản trị nội bộ, mà còn phản ánh sự khác biệt của cấu trúc thị trường. Khi giải trình về thua lỗ, ngoài lý do đặc thù như nhiều người trúng giải và phải chi tiếp khách, Xổ số kiến thiết Hà Tĩnh cho rằng sự cạnh tranh từ Vietlott – đơn vị vận hành xổ số điện toán – đã làm suy giảm đáng kể thị phần của xổ số truyền thống. Tại miền Bắc, doanh thu và số nộp ngân sách của Vietlott chiếm lần lượt 43,6% và 41,8% toàn khu vực, cho thấy dòng tiền đang dịch chuyển về phía sản phẩm điện toán, nhất là trong bối cảnh người chơi có xu hướng lựa chọn hình thức trực tuyến thuận tiện hơn.
Song song đó là áp lực từ thị trường “lô đề” phi chính thức - một kênh hấp thụ nhu cầu dự thưởng nhưng nằm ngoài hệ thống hợp pháp. Doanh nghiệp cho rằng các biện pháp ngăn chặn chưa đủ mạnh và thiếu tính liên tục, khiến hoạt động lô đề phát triển rầm rộ và phân tán nguồn thu. Thực tế này không phải ngoại lệ cá biệt, mà là đặc điểm phổ biến ở nhiều thị trường phía Bắc, nơi xổ số truyền thống phải cạnh tranh với khu vực phi chính thức gắt gao, thậm chí còn hơn cả với khu vực chính thức như Vietlott.
Con dao hai lưỡi
Trong bối cảnh miền Nam vận hành hiệu quả, mục tiêu mở rộng quy mô là điều dễ hiểu. Năm 2026, khối xổ số kiến thiết miền Nam đặt mục tiêu tăng trưởng 10%, với doanh thu dự kiến 172.931 tỉ đồng (khoảng 6,9 tỉ đô la Mỹ), tương đương 110% so với mức thực hiện năm 2025. Để đạt được mức tăng hai con số này, ông Nguyễn Quốc Chiến, Chủ tịch Hội đồng Xổ số kiến thiết khu vực miền Nam, cho biết Hội đồng đã kiến nghị Bộ Tài chính cho phép nâng doanh số phát hành kể từ ngày 1-4, từ 140 tỉ đồng lên 160 tỉ đồng mỗi kỳ phát hành.
Tuy nhiên, sự phân hóa giữa các vùng và mô hình tổ chức phân tán theo địa phương đang đặt ra yêu cầu điều chỉnh ở cấp chính sách. Trước thực tế đó, Chính phủ đã chỉ đạo sắp xếp lại thị trường. Tháng 11-2025, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Đức Phớc đã chủ trì cuộc họp về phương án sắp xếp doanh nghiệp kinh doanh xổ số tại Việt Nam.
Theo đề xuất của Bộ Tài chính, miền Trung và miền Nam sẽ tiếp tục duy trì mô hình mỗi tỉnh một công ty xổ số sau sắp xếp đơn vị hành chính. Riêng miền Bắc sẽ tổ chức lại theo mô hình công ty mẹ - công ty con, với Vietlott là công ty mẹ sở hữu 100% vốn các công ty khu vực. Lý do lựa chọn Vietlott nằm ở lợi thế công nghệ và tốc độ tăng trưởng bình quân 16%/năm kể từ khi hoạt động năm 2016. Mục tiêu là ứng dụng công nghệ, đa dạng hóa sản phẩm, giảm dần phát hành xổ số lô tô thủ công và nâng cao hiệu quả kinh doanh.
Về mặt quản trị, đây là một bước đi hợp lý. Nhưng cải tổ trong ngành xổ số không chỉ là câu chuyện hiệu quả tài chính.
Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước và siết kỷ luật tài khóa, xổ số là một trường hợp đặc biệt. Nó mang lại lợi nhuận cao, ổn định và ít rủi ro tài chính. Nhưng nó cũng là một lĩnh vực nhạy cảm, nơi hiệu quả kinh doanh không thể tách rời trách nhiệm xã hội. Về bản chất, xổ số đang đóng vai trò như một dạng “thuế tự nguyện” khi người dân tự chọn mua hy vọng và ngân sách địa phương hưởng lợi trực tiếp từ hành vi ấy. Ở góc nhìn kinh tế học hành vi, nó có xu hướng đánh vào nhóm thu nhập thấp nhiều hơn.
Nếu được thiết kế hợp lý, xổ số có thể tiếp tục là nguồn thu bổ sung ổn định cho ngân sách địa phương. Nếu chạy theo mục tiêu tăng trưởng ngắn hạn, nó có thể trở thành một con dao hai lưỡi – mang lại nguồn thu lớn trước mắt nhưng tiềm ẩn các tác động dài hạn. Bởi mỗi bước mở rộng doanh số cũng đồng nghĩa với việc mở rộng mạng lưới phân phối và số lượng người tham gia – tức mở rộng cả phạm vi tác động của nó trong đời sống kinh tế – xã hội.
Giữa những tràng pháo tay về thành tích 6 tỉ đô la Mỹ doanh thu, điều cần được thảo luận nhiều hơn có lẽ không phải là con số tăng trưởng năm tới, mà là giới hạn hợp lý của chính thị trường này trong cấu trúc kinh tế - xã hội Việt Nam.
