(KTSG Online) - Hội vật đầu xuân ở thôn Thái Lai, xã Kim Anh ngoại ô Hà Nội, kết thúc bằng cái chết của một đô vật 44 tuổi sau cú quật đúng luật thi đấu. Tai nạn đau lòng này đặt ra câu hỏi không nằm ở lỗi cá nhân, mà ở cách lễ hội truyền thống đã qua hàng trăm năm phải xử lý rủi ro cho phù hợp bối cảnh hiện đại.
Chiều 26-2, trong lúc thi đấu vật tại lễ hội làng, một đô vật bị chấn thương vùng cổ, bất tỉnh và tử vong sau khi được đưa đi cấp cứu. Theo phân tích pháp lý mà báo chí đăng tải, động tác dẫn đến tai nạn là kỹ thuật hợp lệ trong vật cổ truyền, không có dấu hiệu cố ý gây thương tích hay tước đoạt tính mạng. Nói cách khác, đây không phải câu chuyện hình sự, nhưng, chính vì không phải tội phạm, vấn đề lại nằm ở chỗ khác, là khoảng trống giữa truyền thống văn hóa lễ hội và quản trị an toàn.
Việt Nam hiện có hơn 8.000 lễ hội mỗi năm, trong đó trên 88% là lễ hội dân gian, trung bình mỗi giờ trên cả nước lại có một lễ hội diễn ra. Hà Nội ngàn năm văn hiến có hơn 1.000 lễ hội, nhiều nơi gắn với các trò biểu diễn, thi đấu mang tính đối kháng như vật, đấu cờ người, đua thuyền, chọi gà hay các hình thức thi sức mạnh cộng đồng.
Trong ký ức văn hóa của người dân, sới vật đầu xuân là biểu tượng của tinh thần thượng võ, người thắng không chỉ mạnh mà còn được xem là mang lại may mắn cho làng. Nhưng dưới góc nhìn quản trị hiện đại hay thi đấu thể dục thể thao ngày nay, đó vẫn là một môn thể thao va chạm cường độ cao, nơi chỉ một sai lệch nhỏ về tư thế tiếp đất cũng có thể gây tổn thương nghiêm trọng cho cột sống hoặc vùng cổ.
Thể thao chuyên nghiệp hiểu rất rõ điều này. Các môn có liên quan đến vật của quốc tế đều có hệ thống luật an toàn chặt chẽ, từ phân hạng cân, kiểm tra sức khỏe, thảm thi đấu đạt chuẩn, trọng tài được đào tạo chuyên sâu đến quyền dừng trận ngay khi xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm. Trong khi đó, nhiều hội vật làng vẫn vận hành thi đấu vật theo kinh nghiệm cộng đồng có từ hàng trăm năm nay. Ban tổ chức hội dựa vào uy tín địa phương, người tham gia mang tính phong trào, trình độ kỹ thuật không đồng đều. Có nơi sới vật chỉ là nền đất nện, cát hoặc thảm tạm thời. Đội ngũ y tế hiện diện chủ yếu để xử lý chấn thương nhẹ, không phải tình huống cấp cứu cột sống hay đa chấn thương.
Tai nạn ở xã Kim Anh đầu năm nay vì vậy không phải sự cố cá biệt. Nó giống một tín hiệu cảnh báo muộn cho một hệ thống lễ hội đang phát triển nhanh hơn năng lực quản trị rủi ro. Nhưng, không chỉ có đấu vật, nhiều môn thi đấu truyền thống như đua ghe ở đồng bằng sông Cửu Long chẳng hạn, gần như người tham gia không mặc áo phao, chỉ mặc đồng phục địa phương và đã từng xảy ra tai nạn chìm ghe, may mắn chưa có tai nạn về người xảy ra. Rất nhiều môn thi đấu trong các lễ hội hiện nay vẫn chưa đặt yếu tố an toàn lên hàng đầu.
Điều đáng suy nghĩ là khi sự cố xảy ra, phản ứng đầu tiên của cộng đồng thì thường là truy tìm trách nhiệm cá nhân của đô vật, dò xem họ có lỗi gì không? Hay xem ghe đua vi phạm luật gây tai nạn... Cứ giả định đô vật vi phạm luật thi đấu của sới vật hay các thành viên đua ghe chơi xấu đội bạn, vậy thì ban tổ chức và những người cho phép tổ chức có bị xem xét đồng phạm hay không?
Lễ hội ngày nay không còn là sinh hoạt khép kín của một thôn làng nhỏ, quy mô người xem lớn hơn xưa rất nhiều, truyền thông lan nhanh hơn và rủi ro xã hội cũng cao hơn nhiều. Một tai nạn tại sới vật giờ không chỉ là chuyện nội bộ của thôn, mà trở thành vấn đề quản lý công. Một chiếc ghe đua bị chìm và nhiều người bơi bì bõm ngay lập tức có clip trên mạng xã hội…
Hội vật hoàn toàn có thể vẫn giữ nghi thức cổ truyền nhưng đi kèm các điều kiện tối thiểu, kiểm tra sức khỏe vận động viên, phân loại trình độ, thảm thi đấu đạt chuẩn hấp thụ lực, trọng tài được huấn luyện bài bản, đội cấp cứu đủ năng lực xử lý chấn thương nghiêm trọng, và quan trọng nhất là cơ chế dừng trận ngay lập tức khi xuất hiện nguy cơ.
Những yêu cầu nói trên không hề làm mất đi bản sắc lễ hội mà ngược lại, còn giúp di sản truyền thống tồn tại lâu dài trong cộng đồng mà không phải trả giá bằng sinh mạng con người.
Thực tế, nhiều lễ hội truyền thống vốn gắn với các hoạt động thể lực mạnh như vật, chọi trâu, đua thuyền, leo cột mỡ… Những hoạt động này tồn tại hàng trăm năm, không phải vì thiếu hiểu biết về nguy hiểm, mà vì cộng đồng chấp nhận rủi ro trong một khuôn khổ văn hóa nhất định. Nếu chỉ nhìn sự cố như bằng chứng của “khoảng trống an toàn”, thì có nguy cơ đẩy các lễ hội truyền thống vào vòng xoáy hành chính hóa.
Có ba điểm cần nhìn lại.
Thứ nhất, rủi ro không đồng nghĩa với sai sót quản lý.
Trong các môn thể thao đối kháng chuyên nghiệp như boxing, judo hay MMA, chấn thương nặng và thậm chí tử vong vẫn có thể xảy ra dù quy định an toàn rất chặt chẽ. Điều đó không có nghĩa hệ thống quản lý luôn có “khoảng trống”. Đó đơn giản là bản chất của hoạt động thể lực có va chạm.
Thứ hai, không nên áp chuẩn thể thao hiện đại vào mọi lễ hội dân gian.
Luật thi đấu trong các hội vật làng thường rất đơn giản, ví dụ đô vật bị “lấm lưng, trắng bụng” thì thua, ai cũng có thể tham gia, không phân biệt tuổi hay nghề nghiệp.
Chính sự cởi mở này tạo nên không khí hội làng. Nếu siết chặt theo mô hình thi đấu chuyên nghiệp, có thể lễ hội sẽ an toàn hơn, nhưng cũng đồng thời mất đi phần linh hồn.
Thứ ba, quản lý rủi ro không đồng nghĩa với loại bỏ rủi ro.
Điều hợp lý hơn có thể là các biện pháp tối thiểu như: kiểm tra sức khỏe người tham gia, có nhân viên y tế trực sẵn, hướng dẫn kỹ thuật cơ bản. Nhưng nếu đi xa hơn, biến hội vật thành một “sự kiện thể thao được cấp phép đầy đủ”, thì nhiều lễ hội dân gian khó còn tồn tại.
Nói cách khác, khoảng trống lớn nhất có khi không nằm ở an toàn, mà ở cách nhìn về văn hóa rủi ro.
Một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không có rủi ro, mà là xã hội biết phân biệt đâu là tai nạn cần khắc phục, và đâu là phần tự nhiên của đời sống cộng đồng.
Nếu mọi rủi ro đều được coi là lỗi quản lý, thì sớm muộn gì chúng ta cũng sẽ có những lễ hội rất… an toàn.
Chỉ tiếc là lúc đó, có thể không còn mấy ai muốn đi hội nữa.
Nếu đặt câu hỏi rộng hơn, câu chuyện “an toàn sau sới vật làng” thực ra không phải chỉ của Việt Nam. Nhiều nước cũng phải đối diện cùng một bài toán: giữ lễ hội truyền thống nhưng vẫn quản trị rủi ro. Cách họ làm thường không phải cấm đoán, mà là chuẩn hóa an toàn ở mức tối thiểu.
1. Tây Ban Nha: giữ lễ hội nhưng siết quy tắc
Lễ hội chạy bò ở San Fermín Festival tại Pamplona là một ví dụ điển hình. Hàng trăm người chạy cùng bò tót trên phố mỗi năm, nguy hiểm là điều ai cũng biết.
Nhưng lễ hội vẫn tồn tại vì ban tổ chức áp dụng nhiều lớp kiểm soát:
người tham gia phải đủ 18 tuổi
cấm say rượu khi vào đường chạy
có hàng rào gỗ kép dọc tuyến đường
đội ngũ y tế, xe cứu thương bố trí sẵn
cảnh sát kiểm soát lượng người vào đường chạy
Dù vậy, tai nạn vẫn xảy ra hầu như mỗi năm. Nhưng cách tiếp cận của Tây Ban Nha là giảm thiểu rủi ro, không cố loại bỏ hoàn toàn.
2. Scotland: trò chơi truyền thống nhưng có bảo hiểm
Tại Highland Games ở Scotland, những trò ném khúc gỗ (caber toss) hay kéo đá vốn xuất phát từ truyền thống quân sự.
Ngày nay các giải vẫn giữ nguyên tinh thần cổ xưa, nhưng đã có:
kiểm tra sức khỏe vận động viên
khu vực thi đấu được rào chắn
bảo hiểm trách nhiệm cho ban tổ chức
trọng tài chuyên môn
Nhờ vậy, lễ hội vẫn giữ bản sắc, nhưng được vận hành như một sự kiện thể thao cộng đồng có kiểm soát.
3. Nhật Bản: truyền thống cực đoan nhưng quản lý chặt
Lễ hội Hadaka Matsuri, nơi hàng ngàn người đàn ông gần như khỏa thân chen lấn giành vật thiêng trong đền chùa, từng xảy ra nhiều chấn thương.
Sau nhiều năm, chính quyền địa phương bổ sung:
giới hạn số người tham gia
phân khu rõ ràng
lực lượng cứu hộ và y tế trực sẵn
tập huấn trước cho người tham gia
Nhật Bản vẫn giữ lễ hội gần như nguyên bản, nhưng hệ thống tổ chức được chuyên nghiệp hóa.
4. Điểm chung của thế giới
Từ các trường hợp trên, có thể thấy ba nguyên tắc phổ biến:
Không cấm truyền thống, trừ khi cực kỳ nguy hiểm.
Thiết lập chuẩn an toàn tối thiểu: y tế, kiểm soát người tham gia, khu vực thi đấu.
Phân định trách nhiệm tổ chức: ban tổ chức, chính quyền địa phương, bảo hiểm.
Nói cách khác, thế giới không tìm cách biến lễ hội thành hoạt động “không rủi ro”. Điều họ làm là biến rủi ro thành thứ có thể quản trị.
Vì vậy, nếu nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, lập luận về “khoảng trống an toàn” trong bài báo là một gợi ý đáng suy nghĩ. Không phải để làm mất đi hội làng, mà để các lễ hội truyền thống bước thêm một bước, từ tự phát sang quản trị rủi ro có ý thức.