(KTSG) - Nửa đầu năm 2025, từ khóa chủ đạo mà hầu hết các báo cáo phân tích tôi đọc được là “thuế quan”, “chiến tranh thương mại”, “đối đầu Mỹ - Trung Quốc”. Ở thời điểm đó, nhiều tổ chức bi quan và dự báo rằng tăng trưởng thương mại toàn cầu sẽ sụt giảm về gần số 0, thậm chí có thể tiến về âm. Và đi đôi với nó, nhiều tổ chức dự báo kinh tế hạ mạnh dự báo tăng trưởng của toàn cầu và từng quốc gia. Thế nhưng...
- Xuất khẩu Việt Nam 2025: Ngược dòng thuế quan, nghẽn nội lực
- Thuế đối ứng của Mỹ: rủi ro lan rộng, doanh nghiệp Việt xoay trục thế nào?
2025: nửa đầu bão tố, nửa sau kiên cường
Sự thật cho thấy kinh tế toàn cầu vững vàng hơn giới phân tích tưởng. Sau cú sốc thuế quan hồi tháng 4-2025 sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố thuế “có đi có lại”, toàn cầu đã trải qua nhiều tháng ngày hồi hộp nhưng kết quả không đến nỗi nào.
Thương mại toàn cầu đã gây bất ngờ với những tín hiệu tích cực khi các công ty chủ động triển khai các chiến lược đa dạng hóa và “định tuyến” lại hướng thương mại chủ lực của mình, cũng như triển khai các chiến lược giảm thiểu tác động của thuế quan. Các chính phủ cũng tích cực đàm phán với Mỹ để giữ mức thuế quan ở mức thấp nhất có thể, đổi lại một số hứa hẹn chưa thấy thực hiện gì nhiều.
Theo một báo cáo vào đầu tháng 12 của Tổ chức Thương mại và Phát triển (UNCTAD) - một cơ quan của Liên hiệp quốc, “nếu các dự báo chính xác, thương mại toàn cầu năm nay sẽ lần đầu tiên vượt quá 35.000 tỉ đô la Mỹ - tăng khoảng 2.200 tỉ đô la, tương đương khoảng 7%, so với năm 2024”. Trong 2.200 tỉ đô la tăng thêm đó, thương mại hàng hóa sẽ chiếm khoảng 1.500 tỉ đô la, trong khi dịch vụ dự kiến sẽ tăng trưởng khoảng 750 tỉ đô la, gần 9 %.
Nhìn vào những số liệu này, nếu nói thuế quan không có ảnh hưởng là không đúng. Rõ ràng tăng trưởng về thương mại hàng hóa đã yếu đi, đặc biệt là ước tính của hai quí cuối năm 2025. Trong quí 4-2025, thương mại hàng hóa dự tính sẽ chỉ tăng trưởng 0,5%, còn dịch vụ tăng 2%.
Khi cái cớ gây chiến (thâm hụt thương mại cao), và mục tiêu chưa đạt được (mang sản xuất về Mỹ, gia tăng việc làm nội địa), thì Tổng thống Mỹ Donald Trump còn nhiều lý do để leo thang cuộc chiến thuế quan bất kỳ lúc nào. Mà không chỉ Mỹ, Trung Quốc cũng có lý do để leo thang vì mục tiêu cạnh tranh chiến lược.
Tuy nhiên, cơn bão thuế quan rõ ràng đã không nhấn chìm được con tàu thương mại toàn cầu như người ta lo sợ. CaixaBank đặt tên báo cáo cuối năm của mình là “Một năm trôi qua: sự kiên cường của kinh tế toàn cầu trước cơn bão thuế quan”.
Từ khóa “kiên cường” (resilience) đã trở nên phổ biến từ tháng 9-2025 trở đi khi các số liệu kinh tế cho thấy thuế quan của ông Trump có làm tăng trưởng chậm đi, thậm chí sụt giảm ở một số lĩnh vực, nhưng nó không dẫn đến những cú đáp trả chí tử (dù Mỹ và Trung Quốc có lúc nâng thuế quan lên trên ba con số để “nắn gân” nhau).
Và thế là các tổ chức dự báo lại… nâng số dự báo tăng trưởng trở lại, về gần với mức hồi đầu năm trước khi ông Trump nhậm chức.
Một phần nguyên nhân là sự hạ nhiệt trong cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung, thuế suất do Mỹ áp vào hàng hóa thấp hơn tuyên bố hồi tháng 4 và doanh nghiệp đẩy nhanh nhập hàng để tránh tác động của thuế quan, bên cạnh những chiến lược ứng phó khôn khéo của các doanh nghiệp và chính phủ.
Thương mại toàn cầu vẫn tăng trưởng là một nền tảng tốt để các nền kinh tế mới nổi tiếp tục tăng trưởng cao hơn so với khu vực các nước phát triển trong năm 2025. Một luận điểm được nhấn mạnh trong báo cáo UNCTAD Global Trade cập nhật tháng 12-2025 là vai trò chủ đạo của khu vực nền kinh tế mới nổi trong thúc đẩy tăng trưởng thương mại toàn cầu “Đông Á, châu Phi và thương mại Nam - Nam là những động lực mạnh mẽ nhất thúc đẩy tăng trưởng toàn cầu”... “Thương mại Nam - Nam tăng trưởng khoảng 8%, phản ánh sự gia tăng mạnh mẽ mối quan hệ kinh tế giữa các nền kinh tế đang phát triển”. Thương mại Nam - Nam là thuật ngữ để chỉ thương mại giữa các nền kinh tế mới nổi với nhau, vì nhóm này thường là các nước ở Nam bán cầu.
Quan điểm này đang được trích dẫn lại rộng rãi ở các hội nghị và báo cáo kinh tế cuối năm, như một cách để động viên tinh thần của nhau trước thềm năm mới 2026.
2026: bóng ma chiến tranh thương mại vẫn đâu đây
Tuy nhiên, khi người ta phải trấn an nhau như vậy, là vì người ta vẫn đang sợ bóng ma chiến tranh thương mại sẽ trở lại trong năm 2026.
Áp lực về xung đột thương mại, đi song song với việc cạnh tranh vai trò vị thế người dẫn đầu trong công nghệ lẫn kinh tế, chính trị, vẫn còn đó và nhiều “thùng thuốc súng” vẫn âm ỉ. Thế đối đầu chiến lược Mỹ - Trung Quốc rõ hơn và sự đình chiến thương mại của họ có thể chỉ là tạm thời, không phải là “hòa bình” lâu dài. Tệ hơn, một số nước bắt đầu bắt chước chiến lược của ông Trump. Xu thế áp đặt chính sách công nghiệp và thuế quan để gia tăng bảo hộ lợi ích quốc gia đang được ủng hộ ở nhiều nước.
Điều này không đáng ngạc nhiên, vì nguyên nhân sâu xa châm ngòi chiến tranh thương mại không mất đi: thặng dư hàng hóa của Trung Quốc thu hẹp trong quí 3-2025, nhưng vẫn cao hơn khoảng 30 tỉ đô la so với quí 3-2024. Mất cân bằng trong thương mại là nguyên nhân chính được ông Trump viện dẫn để đánh thuế nhiều nước. Và sự mất cân bằng này hầu như còn nguyên với các nền kinh tế xuất khẩu chủ chốt sang Mỹ, dù thâm hụt thương mại của Mỹ có thu hẹp.
Khi cái cớ gây chiến (thâm hụt thương mại cao), và mục tiêu chưa đạt được (mang sản xuất về Mỹ, gia tăng việc làm nội địa), thì ông Trump còn nhiều lý do để leo thang cuộc chiến thuế quan bất kỳ lúc nào.
Mà không chỉ Mỹ, Trung Quốc cũng có lý do để leo thang vì mục tiêu cạnh tranh chiến lược. Ví dụ, vào cuối năm 2025, khi mọi người tưởng mọi thứ đã yên ổn để tận hưởng mùa lễ Giáng sinh, Trung Quốc lại công bố trừng phạt 10 cá nhân và 20 công ty quốc phòng của Mỹ, trong đó có chi nhánh St. Louis của Boeing, vì bán vũ khí cho Đài Loan. Bộ Ngoại giao Trung Quốc đồng thời kêu gọi Mỹ ngừng các nỗ lực “nguy hiểm” nhằm trang bị vũ khí cho Đài Loan. Trước đó, vào tháng 11, Trung Quốc đã công bố bộ quy tắc mới điều chỉnh hoạt động xuất khẩu các kim loại hiếm thuộc diện quản lý của nhà nước như vonfram, antimon và bạc trong giai đoạn 2026-2027, trong đó điều đáng chú ý là đòi giấy phép xuất khẩu bạc từ ngày 1-1-2026. Từ đó, giá bạc bắt đầu liên tục chinh phục những đỉnh cao mới khi các quỹ đầu tư ở Mỹ và Trung Quốc không ngừng mua vào.
Bạc là đầu vào quan trọng cho phần cứng của công nghiệp xe điện và trí tuệ nhân tạo (AI) ở Mỹ, chưa kể nhiều công nghệ chuyển đổi xanh khác của châu Âu. Khi mà Trung Quốc, nước chiếm 60-70% sản lượng bạc toàn cầu, có động thái gây lo ngại về nguồn cung bạc, họ cũng đang khiến các nhà tư bản xung quanh ông Trump như Elon Musk bất bình. Ông Elon Musk chia sẻ ngay trên mạng xã hội “Điều này không tốt. Bạc cần thiết trong nhiều quy trình công nghiệp”.
Sự bất bình của những người như Elon Musk sẽ tới tai ông Trump. Mỹ đáp trả chỉ là thời gian. Nhóm các thị trường đang phát triển nói chung và Việt Nam nói riêng sẽ hưởng lợi hay bị bất lợi khi hai cường quốc đối đầu vẫn còn là những đồn đoán.
Chuyên gia phân tích lâu năm John McCown viết về năm 2026: nếu 2025 là năm của thuế quan, thì năm 2026 là năm về hậu quả của thuế quan.
Bóng ma thuế quan sẽ vẫn ở đâu đây trong năm 2026. Tinh thần kiên cường trước bão thuế quan trong năm 2025 vẫn cần được phát huy tiếp qua năm 2026. Nói vui như một người bạn của tôi, là “gồng tiếp một năm nữa!”.
