Kinh tế xanh lam (bài 2): Sống chung thế nào với kinh tế xanh lá?

(KTSG Online) - Thay vì tồn tại như những thực thể tách biệt, mô hình kinh tế xanh lam (blue economy) sẽ sống chung với mô hình kinh tế xanh lá (green economy) phổ biến lâu nay thông qua một hợp thể cộng sinh, nơi các giới hạn vật lý giữa đất liền và đại dương bị xóa nhòa bởi những dòng chảy năng lượng tuần hoàn, biến mục tiêu giảm phát thải của “xanh lá” thành những chu trình tái tạo giá trị của “xanh lam”'

• Kinh tế xanh lam (bài 1): Từ ‘hơi thở’ đại dương đến bài toán sinh kế bền vững
• Bức tranh kinh tế - xã hội Việt Nam năm 2025

Cụ thể hơn, đối với các quốc gia trên thế giới, bao gồm Việt Nam, bài toán hiện nay không phải là chọn một trong hai mô hình trên, mà là sự cộng sinh chiến lược: nơi mục tiêu giảm phát thải của kinh tế xanh lá gặp gỡ tư duy đổi mới tái tạo của kinh tế xanh lam để tạo nên một chuỗi giá trị phát triển bền vững.

Vượt qua tư duy nhị nguyên

Trong nhiều thập kỷ, kinh tế xanh lá đã đóng vai trò là bản thiết kế sơ khởi cho sự bền vững, tập trung vào giảm phát thải carbon và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Và khi kinh tế xanh lam xuất hiện, mô hình này không phải thay thế hay cạnh tranh, mà đóng vai trò là một sự nâng cấp hệ thống.

Mô hình này tiếp nhận các mục tiêu môi trường của kinh tế xanh lá và áp dụng phương pháp luận lấy cảm hứng từ hệ sinh thái: biến rác thải thành nguồn lực và tạo ra sự “phân tầng” năng lượng giữa các ngành công nghiệp khác nhau (1).

Một minh chứng điển hình cho sự tích hợp này là nghiên cứu gần đây tại 14 quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu (EU). Kết quả cho thấy tăng trưởng kinh tế đạt mức ổn định nhất khi các công cụ tài chính “xanh lá” (như trái phiếu xanh) được định hướng trực tiếp vào các ngành “xanh lam” (như nuôi trồng thủy sản bền vững). Trong mô hình này, kinh tế xanh lá cung cấp nguồn vốn và khung pháp lý, trong khi khu vực xanh lam đóng vai trò là động cơ chính tạo ra GDP và việc làm.

Nghiên cứu khẳng định việc tiêu thụ năng lượng tái tạo và sản xuất thủy sản không phải là hai đường thẳng song song, mà là một sự phụ thuộc lẫn nhau chặt chẽ; khi được quản trị đồng bộ, chúng giúp giảm thiểu tình trạng "tăng trưởng trì trệ" thường thấy ở các mô hình xanh thuần túy trên đất liền (2).

Xa hơn thế, khái niệm “Hệ thống năng lượng phân tầng” đang trở thành một tiêu chuẩn toàn cầu cho sự cộng sinh này. Trong các cụm công nghiệp tích hợp, nhiệt dư từ một nhà máy năng lượng mặt trời (xanh lá) được thu hồi và sử dụng để vận hành các quy trình xanh lam như khử mặn nước biển hoặc làm ấm bể nuôi các loài thủy sản giá trị cao. Logic này, được tiên phong bởi mạng lưới ZERI (Zero Emissions Research and Initiatives – tạm dịch Sáng kiến và nghiên cứu phát thải ròng bằng 0), cho thấy sự tích hợp xanh lá – xanh lam giúp giảm chi phí vận hành tới 40% đồng thời loại bỏ các ngoại ứng tiêu cực đối với môi trường.

Tại khu vực Makassar (Indonesia), những sự kết hợp tương tự đang được triển khai giữa bảo tồn môi trường sống và du lịch bền vững, biến chi phí tuân thủ môi trường thành các dòng doanh thu mới cho doanh nghiệp (3).

Dấu ấn tích hợp tại Việt Nam

Trong khi đó, Việt Nam đang đứng trước giao điểm “thú vị”, nơi các cam kết giảm phát thải Net Zero (phát thải ròng bằng 0) vào năm 2050 (xanh lá) giao thoa với tiềm năng kinh tế biển (xanh lam). Sự cộng sinh này hiển hiện rõ nét nhất qua mô hình “lúa-tôm” tích hợp tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Cụ thể, thành phần “xanh lá” (canh tác lúa bền vững) tận dụng nguồn phù sa giàu dinh dưỡng từ thành phần “xanh lam” (nuôi tôm nước lợ). Giai đoạn 2024-2025, mô hình này không chỉ là chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu mà còn giúp tăng thu nhập cho nông dân từ 20-30%, chứng minh rằng mục tiêu xanh hóa nông nghiệp hoàn toàn có thể đạt được thông qua logic sản xuất biển tái tạo (4).

Ở lĩnh vực khác, sự giao thoa giữa điện gió ngoài khơi và nuôi biển thông minh đại diện cho công nghệ cao của sự tích hợp này. Lộ trình năng lượng và thủy sản năm 2025 của Việt Nam đang hướng tới khái niệm “Không gian biển đa mục tiêu”. Thay vì chỉ tạo ra những nguồn điện sạch, các trang trại điện gió đang được quy hoạch để kết hợp nuôi rong biển và lồng bè thông minh ngay dưới chân các tuabin. Điều này biến một cơ sở hạ tầng năng lượng đơn mục tiêu thành một trung tâm hệ sinh thái xanh lá – xanh lam thịnh vượng.

Để hiện thực hóa lộ trình này, số hóa không còn là lựa chọn mà là công cụ thực thi bắt buộc. Hệ thống VNFishbase hiện đang quản lý dữ liệu của hơn 100.000 tàu cá, giúp minh bạch hóa 100% quy trình từ khai thác đến bàn ăn (5). Và theo Quy hoạch điện VIII, Việt Nam đặt mục tiêu đạt ít nhất 6.000 MW (6GW) điện gió ngoài khơi vào năm 2030 – một bước đi đưa năng lượng sạch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn mới. Song song đó, diện tích mô hình lúa - tôm tại Đồng bằng sông Cửu Long được quy hoạch mở rộng lên 250.000 ha, biến thách thức xâm nhập mặn thành lợi thế sản xuất thực phẩm sạch giá trị cao.

Những con số này chứng minh một thực tế mới. Bảo vệ môi trường không còn là "khoản chi phí" phát sinh, mà chính là “động cơ” tạo ra lợi nhuận. Có thể nói khái quát, Việt Nam đang dần chuyển từ tư duy “khai thác cạn kiệt” sang “đầu tư vào thiên nhiên”. Khi rác thải của ngành này trở thành nguyên liệu của ngành kia, và năng lượng sạch thay thế cho nhiên liệu hóa thạch, Việt Nam sẽ không chỉ dừng lại ở việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế mà sẽ tự tạo ra lợi thế cạnh tranh riêng: một nền kinh tế phát triển bền vững nhờ phục hồi thay vì hủy hoại thiên nhiên.

Tài liệu tham khảo:

• (1) Abid, S. & Abid, N. (2025). Advancing a sustainable blue economy through innovation. Discover Sustainability.
• (2) Siahaan, O. và các cộng sự (2025). The Impact of Renewable Energy, Green Economy, and Blue Economy on Economic Growth. Journal of Business and Information Systems.
• (3) Mahendra, I. (2025). Analysis of Blue and Green Economy Integration in Marine Resources Management and Sustainable Tourism.
• (4) Frontiers in Sustainable Food Systems (2025). The enabling environment for upscaling integrated rice-shrimp systems in the Mekong River Delta.
• (5) Cục Thủy sản Việt Nam (2024/2025). Báo cáo chuyển đổi số và bảo vệ môi trường trong hoạt động thủy sản.