(KTSG Online) - Sau hơn một thập kỷ quản lý chặt chẽ, Chính phủ yêu cầu lập sàn/sở giao dịch vàng quốc gia. Cùng với việc bỏ độc quyền vàng miếng cuối năm 2025, những điều này mở ra bước ngoặt mới cho thị trường. Tuy nhiên, nhìn lại 50 năm điều tiết cho thấy thách thức không chỉ là minh bạch hóa thị trường, mà là giữ vàng đúng vai trò của một tài sản, không quay trở lại hệ thống tiền tệ.
- ‘Đứa bé’ trong ‘chậu nước chính sách’ đối với thị trường vàng
- Chưa dứt đà tăng, giá vàng tiếp tục lập đỉnh mới 174,3 triệu đồng/lượng
Lập sàn giao dịch vàng, bỏ độc quyền vàng miếng
Trong công điện ngày 24-1, Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu Ngân hàng Nhà nước khẩn trương hoàn thiện hồ sơ nghiên cứu, đánh giá, xem xét đề xuất thành lập sàn/sở giao dịch vàng quốc gia và báo cáo Thường trực Chính phủ trong ngay trong tháng 1.
Trước đó, Quốc hội cũng thúc giục Chính phủ có giải pháp và lộ trình phù hợp về thành lập sàn giao dịch vàng và ổn định thị trường này.
Sau hơn một thập kỷ áp dụng các biện pháp hành chính nghiêm ngặt, Việt Nam có những thay đổi bước ngoặt trong việc quản lý thị trường vàng. Chính phủ đã ban hành Nghị định số 232/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 10-10-2025) để sửa đổi Nghị định 24, chính thức xóa bỏ cơ chế Nhà nước độc quyền sản xuất vàng miếng. Cùng với đó, việc thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia được kỳ vọng tạo minh bạch hoá cho thị trường tài sản nhận được nhiều sự quan tâm này.
Nghị định 24 và những nút thắt cuối cùng
Trong giai đoạn 2012–2025, Nghị định 24 trở thành trụ cột cùng các chính sách khác trong quản lý thị trường vàng theo hướng thắt chặt hoạt động kinh doanh. Trong bài viết của mình trên Tạp chí Kinh tế Sài Gòn tháng 5-2024, hai chuyên gia kinh tế Nguyễn Xuân Thành và Huỳnh Thế Du nhận định rằng Nghị định 24/2012/NĐ-CP đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử đối với nền kinh tế. Bằng cách thiết lập độc quyền sản xuất vàng miếng SJC và chấm dứt việc các ngân hàng huy động, cho vay bằng vàng, Nhà nước đã ổn định được tỷ giá và tách rời vàng khỏi hệ thống tiền tệ.
Bởi trước năm 2011, trong suốt quá trình chuyển sang kinh tế thị trường, hệ thống tài chính Việt Nam chịu tình trạng “vàng hóa” và “đô la hóa” kéo dài, làm suy yếu hiệu lực điều hành tiền tệ. Căn nguyên của tình trạng này nằm ở những lựa chọn chính sách mang dấu ấn lịch sử. Trong thời gian dài, các ngân hàng và tổ chức tín dụng được phép huy động vàng và ngoại tệ trong dân cư với lãi suất không khác gì tiền đồng rồi sử dụng các nguồn lực này cho vay trở lại nền kinh tế.
Chính trong bối cảnh đó, Nhà nước tạm thời độc quyền thị trường vàng miếng thông qua thương hiệu SJC, nhằm nhanh chóng rút vàng ra khỏi bảng cân đối của ngân hàng, thu hẹp không gian đầu cơ và khôi phục lại vai trò trung tâm của chính sách tiền tệ.
Tuy nhiên, chuyên gia Nguyễn Xuân Thành và Huỳnh Thế Du cũng chỉ ra ba vấn đề dai dẳng mà Nghị định này chưa giải quyết được gồm chênh lệch giá vàng trong nước và thế giới quá lớn, tình trạng vàng nhập lậu và những cơn "sốt vàng" cục bộ. Đây chính là lý do dẫn đến việc Việt Nam cần có sự thay đổi trong việc quản lý và điều tiết thị trường vàng như giai đoạn hiện nay.
Việt Nam từng tự do kinh doanh vàng
Những điều chỉnh hiện nay chỉ có thể hiểu đầy đủ nếu đặt trong mạch lịch sử dài hơn của chính sách vàng. Sau năm 1975, Việt Nam tiếp tục duy trì mô hình Nhà nước quản lý chặt giao dịch vàng như chính sách trước đó ở miền Bắc. Bước ngoặt xuất hiện từ năm 1986, khi thị trường vàng từng bước được tự do hóa song hành với tiến trình Đổi mới. Tháng 7-1986, Ban Bí thư cho phép TPHCM thành lập Công ty kinh doanh vàng bạc, hoạt động theo chủ trương thống nhất quản lý vàng, bạc, kim cương, đá quý của Nhà nước, dưới sự chỉ đạo của UBND TPHCM và Ngân hàng Nhà nước, đồng thời thừa nhận quyền sở hữu hợp pháp của người dân đối với vàng, bạc gửi tại ngân hàng.
Trong những năm sau đó, mức độ tự do hóa được mở rộng dần. Đến năm 2000, các tổ chức tín dụng có hoạt động ngoại hối được phép huy động vốn bằng vàng hoặc tiền đồng bảo đảm bằng vàng. Từ năm 2001, hoạt động nhập khẩu vàng trở lại bình thường. Khung pháp lý tiếp tục được hoàn thiện với Nghị định 174/1999 và Nghị định 64/2003, tạo điều kiện để vàng tham gia sâu hơn vào hệ thống tài chính.
Đỉnh điểm của quá trình này diễn ra năm 2006, khi Ngân hàng Nhà nước cho phép kinh doanh vàng trên tài khoản ở nước ngoài. Tuy nhiên, chính mức độ tự do hóa cao, cùng với sự phát triển nhanh của các sàn giao dịch vàng và hoạt động huy động - cho vay vàng, đã làm gia tăng rủi ro cho hệ thống tài chính. Từ năm 2009, Chính phủ bắt đầu đảo chiều chính sách, siết chặt hoạt động sàn vàng và kinh doanh vàng trên tài khoản. Đến năm 2011, việc huy động và cho vay vàng của các tổ chức tín dụng chính thức bị chấm dứt.
Khi yêu cầu thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia được đặt ra, thị trường kỳ vọng vào một giai đoạn quản lý minh bạch và hiệu quả hơn đối với loại tài sản đặc biệt này. Tuy nhiên, bài học từ nửa thế kỷ điều tiết cho thấy cải cách chỉ bền vững nếu không đi ngược những nguyên tắc đã được trả giá trong quá khứ. Như PGS. TS Nguyễn Đức Thành nhiều lần nhấn mạnh trên Tạp chí Kinh tế Sài Gòn, vàng và ngoại tệ có thể được giao dịch rộng rãi trên thị trường, nhưng chỉ với tư cách là tài sản được mua đi bán lại, chứ không thể là phương tiện tham gia lưu thông tiền tệ.
