(KTSG) - Một sản phẩm “lỗi” bất ngờ chạm trúng tâm trạng người trẻ trở thành sản phẩm bán chạy đến bất ngờ. Nhưng đó không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối, mà là lời nhắc rằng nhu cầu được thấu hiểu đang lớn hơn bao giờ hết. Hiện tượng này không phải cá biệt mà là xu hướng sức khỏe tâm thần của người trẻ nhìn từ nghiên cứu quốc tế.
- Tác giả Đặng Hoàng Giang: ‘Trầm cảm xuất hiện ở mọi nơi, trong mọi gia đình’
- Trầm cảm tuổi teen: Khi nỗi đau cần được lắng nghe
Một bài viết gần đây trên VnExpress kể câu chuyện khá đặc biệt: một chú ngựa nhồi bông bị may ngược miệng, từ biểu cảm vui vẻ thành gương mặt mếu máo, lẽ ra phải bị trả lại hoặc tiêu hủy, nhưng cuối cùng lại trở thành món hàng được săn lùng dịp Tết (1). Người trẻ mua nó không phải vì đẹp, cũng không vì ý nghĩa phong thủy, mà vì “trông giống tâm trạng của mình” - mệt mỏi, áp lực, kiệt sức nhưng vẫn phải tiếp tục guồng quay công việc.
Điểm đáng chú ý không nằm ở chiến lược kinh doanh hay tính lan truyền trên mạng xã hội, mà ở chỗ: một sản phẩm không hoàn hảo lại được yêu thích vì phản ánh đúng trạng thái tinh thần của người sử dụng. “Ngựa khóc” không cổ vũ buồn bã, chỉ đơn giản là một khuôn mặt buồn được đặt đúng thời điểm và là một cách để người trẻ thấy mình được biểu lộ tâm trạng thật sự của mình.
Không phải là một cảm xúc bộc phát nhất thời
Hiện tượng “ngựa khóc” không phải là một cảm xúc bộc phát nhất thời. Nghiên cứu cho thấy nó nằm trong một xu hướng rộng hơn về sức khỏe tâm thần của thế hệ trẻ. Báo cáo Voices of Gen Z do Gallup và Walton Family Foundation thực hiện tại Mỹ (2) cho thấy một bức tranh đáng suy nghĩ: chưa đến một nửa Gen Z được xếp vào nhóm “đang sống tốt” về mặt tinh thần, và chỉ khoảng 15% đánh giá sức khỏe tâm thần của mình là rất tốt. So với các thế hệ trước ở cùng độ tuổi, Gen Z báo cáo tần suất cao hơn, rõ rệt các cảm xúc tiêu cực hàng ngày như lo âu, căng thẳng, buồn bã và cô đơn.
Mặc dù vậy, phần lớn người trẻ vẫn tin rằng họ có tương lai, có mục tiêu, có khả năng vươn lên. Nhưng song song với niềm tin đó là cảm giác chuẩn bị không đủ sẵn sàng, không đủ nguồn lực và không đủ sức bền tinh thần để đi tới tương lai ấy. Áp lực tài chính, công việc, ý nghĩa cuộc sống và sự so sánh liên tục trong một thế giới kết nối khiến trạng thái “mệt mỏi nền” trở thành điều rất phổ biến.
Trong bối cảnh này, việc người trẻ tìm thấy sự đồng cảm ở những biểu tượng cảm xúc - meme, đồ chơi “buồn”, hay các trào lưu châm biếm - là một cách biểu đạt tâm lý phù hợp với thời đại, nơi cảm xúc cần được gọi tên nhưng không phải lúc nào cũng có không gian an toàn để nói trực tiếp.
Giới trẻ Việt Nam: xu hướng toàn cầu trong một nền văn hóa còn nhiều ràng buộc
Việt Nam không nằm ngoài những xu hướng toàn cầu đó. Trong một “thế giới phẳng”, người trẻ Việt Nam tiếp cận cùng nguồn thông tin, cùng mạng xã hội, cùng ngôn ngữ cảm xúc với bạn bè đồng trang lứa ở nhiều quốc gia khác. Vì vậy, những trạng thái như stress, kiệt sức, lo âu, mất động lực ngày càng được nhắc đến nhiều hơn trong đời sống người trẻ.
Tuy nhiên, điểm khác biệt nằm ở nền tảng văn hóa Việt Nam, vốn đề cao sự chịu đựng, nỗ lực, hy sinh và “giữ hòa khí”. Trong nhiều gia đình, việc nói ra rằng mình mệt, chán, hay kiệt sức vẫn dễ bị hiểu là yếu đuối, than vãn, hoặc thiếu ý chí. Điều này tạo ra một khoảng lệch đáng kể giữa cách người trẻ cảm nhận thế giới và cách thế hệ trước diễn giải những cảm xúc đó.
Nhiều nghiên cứu về sức khỏe tâm thần tại các quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam, cho thấy kỳ thị và định kiến văn hóa vẫn là một rào cản lớn khiến người trẻ ngại tìm kiếm hỗ trợ tâm lý, dù nhu cầu là có thật(3). Người trẻ có thể “bắt nhịp” rất nhanh với ngôn ngữ cảm xúc toàn cầu, nhưng lại phải sống trong một môi trường gia đình - xã hội chưa hoàn toàn sẵn sàng tiếp nhận ngôn ngữ ấy. Sự mâu thuẫn này khiến nhiều bạn chọn cách biểu đạt gián tiếp: qua đồ vật, qua mạng xã hội, qua sự hài hước châm biếm - thay vì đối thoại trực diện.
Làm gì để các thế hệ có thể hiểu nhau hơn?
Để tạo ra sự hài hòa giữa những người “cũ” và người trẻ, có lẽ điều quan trọng nhất không phải là ai đúng, ai sai, mà là cùng điều chỉnh cách nhìn.
Với thế hệ lớn hơn - cha mẹ, thầy cô, người quản lý - một hướng tiếp cận hữu ích là phân biệt giữa cảm xúc và hành vi. Việc người trẻ nói mình mệt, chán, hoặc kiệt sức không đồng nghĩa với việc họ bỏ cuộc hay thiếu trách nhiệm. Nhiều nghiên cứu cho thấy, chỉ riêng việc được lắng nghe và được công nhận cảm xúc đã giúp giảm đáng kể căng thẳng và cải thiện khả năng thích ứng.
Với người trẻ, việc học cách diễn đạt cảm xúc theo nhiều “ngôn ngữ” khác nhau cũng rất quan trọng. Không phải ai cũng quen với thuật ngữ tâm lý, và không phải môi trường nào cũng sẵn sàng tiếp nhận trực diện. Biết chọn thời điểm, bối cảnh, và cách nói phù hợp giúp cảm xúc được hiểu đúng hơn, thay vì trở thành điểm xung đột thế hệ.
Trong gia đình, trường học và nơi làm việc, việc xây dựng một văn hóa cho phép nói về mệt mỏi, áp lực, giới hạn cá nhân - mà không vội đánh giá - là yếu tố then chốt để giữ được sự gắn kết giữa các thế hệ trong bối cảnh xã hội thay đổi nhanh.
Thực tế, không chỉ người trẻ, mà những người “cũ” cũng có nhu cầu được lắng nghe và được thừa nhận cảm xúc của mình. Chỉ là họ đã quen với việc im lặng và gánh chịu, hơn là nói ra. Một khoảng dừng nhỏ để lắng nghe, không phán xét, có thể mở ra không gian để mỗi bên hiểu rõ hơn những khó khăn của nhau. Từ đó, sự hỗ trợ không còn là trách nhiệm, mà trở thành sự đồng hành giúp cả hai cùng vượt qua những vấn đề hiện có.
Đằng sau “ngựa khóc” là một lời nhắn cần được lắng nghe
“Ngựa khóc” rồi sẽ qua đi như nhiều trào lưu khác. Nhưng điều khiến nó được yêu thích không nằm ở tính mới lạ, mà ở chỗ nó chạm đúng một trạng thái tinh thần đang rất phổ biến: mệt mỏi nhưng vẫn phải tiếp tục, buồn nhưng không biết chia sẻ với ai.
Thay vì nhìn những hiện tượng như vậy bằng ánh mắt hoài nghi hay phán xét, có lẽ chúng ta cần tự hỏi: người trẻ đang cố nói điều gì mà họ chưa có đủ không gian để nói trực tiếp? Khi một sản phẩm “lỗi” trở thành biểu tượng đồng cảm, đó không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối, mà là lời nhắc rằng nhu cầu được thấu hiểu đang lớn hơn bao giờ hết.
(1) https://vnexpress.net/ngua-khoc-san-pham-loi-bong-dung-gay-sot-dip-tet-5010654.html
(2) Gallup, Walton Family Foundation. Voices of Gen Z: Perspectives on U.S. Education, Wellbeing and the Future [Internet]. Bentonville (AR): Walton Family Foundation; 2023.
(3) Thi LM, Manzano A, Ha BTT, Vui LT, Quynh-Chi NT, Duong DTT, et al. Mental health stigma and health-seeking behaviors amongst pregnant women in Vietnam: a mixed-method realist study. Int J Equity Health. 2024;23(1):163.
