(KTSG Online) – Nhiều người dân trong hẻm nơi người viết sinh sống đang bàn tán về việc lắp camera tại điểm thường xuyên bị đổ rác bừa bãi ngay đầu đường. Thực tế đã có camera được lắp đặt nhưng mục đích giám sát, liệu có nhằm xử phạt hành vi xả rác hay không, vẫn chưa được làm rõ.
Dạo gần đây, qua báo chí cho biết Hà Nội bắt đầu sử dụng camera AI để “phạt nguội” hành vi xả rác, lấn chiếm vỉa hè(1). Việc Hà Nội dùng dữ liệu camera AI để xử phạt vi phạm trật tự đô thị và vệ sinh môi trường từ giữa tháng 1, trong đó có xả rác, cho thấy cách tiếp cận mới, thiên về công nghệ và tính răn đe dài hạn. Cũng qua báo chí cho biết, trong hai ngày 14 và 15-1-2026, lực lượng chức năng đã “phạt nguội” 48 trường hợp, với tổng số tiền hơn 58 triệu đồng. Con số chưa lớn nhưng thông điệp khá rõ: vi phạm xả rác không còn “vô hình” và cũng không dễ bỏ qua.
Danh mục hành vi bị phát hiện qua hệ thống camera tương đối đầy đủ, từ lấn chiếm lòng đường, vỉa hè, bày bán hàng hóa trái phép, dựng mái che, treo biển quảng cáo sai quy định, đến dừng đỗ xe không đúng nơi quy định. Đáng chú ý hơn là các hành vi vi phạm vệ sinh môi trường vốn khó xử lý trước đây như vứt rác, đổ nước thải, bỏ tàn thuốc lá nơi công cộng, hay thải rác xuống hệ thống thoát nước.
Về mặt pháp lý, khung xử phạt không thiếu. Nghị định 45/2022/NĐ-CP đã quy định khá chi tiết các mức phạt. Vứt rác tại khu chung cư, khu thương mại, dịch vụ bị phạt từ 500.000 đến 1.000.000 đồng. Vứt rác, đổ nước thải trên vỉa hè, lòng đường, hệ thống thoát nước, ao hồ, kênh rạch bị phạt từ 1.000.000 đến 2.000.000 đồng. Trường hợp thải chất thải nhựa xuống sông, hồ còn kèm yêu cầu khôi phục hiện trạng ban đầu. Các quy định này đã có hiệu lực từ năm 2022, không mới, cũng không thiếu cơ sở pháp lý để thực thi.
Còn tại TPHCM, cuối năm ngoái, một trường hợp tại TPHCM bị xử phạt 3,5 triệu đồng vì bỏ rác sai quy định trên đường Rạch Cầu Suối(2). Và nay, người dân xung quanh nhà người viết đang râm ran câu chuyện xả rác có thể bị quay camera để xử phạt. Nhiều người cũng bắt đầu bàn cách đối phó như là nói nên bỏ rác vào ban đêm, khi đi bỏ rác, nên mang khẩu trang…
Lâu nay, điểm yếu quen thuộc trong xử lý trật tự đô thị và môi trường thường thiếu tính liên tục. Các thành phố thường không thiếu các đợt ra quân, từ làm sạch phố phường, xây dựng văn minh đô thị, đến tháng hành động vì môi trường. Thế nhưng, sau lễ phát động, băng rôn được tháo xuống, loa phường im tiếng, thói quen cũ lại quay về. Nên nếu xử phạt mang tính thời điểm, người vi phạm chỉ cần chờ qua cao điểm là mọi thứ trở lại như cũ.
Camera có thể thay đổi cục diện nếu được vận hành đúng cách. Thay vì phạt thật nặng, điều quan trọng hơn là tạo xác suất bị phát hiện cao và ổn định. Khi người vi phạm biết rằng hành vi của mình có khả năng bị ghi nhận bất cứ lúc nào, hành vi sẽ tự điều chỉnh. Đồng thời, công nghệ giúp giảm đáng kể chi phí tuần tra thủ công và hạn chế tranh cãi trong quá trình xử lý.
Tuy vậy, công nghệ không tự tạo ra kỷ cương mà đòi hỏi quy trình xử lý rõ ràng, phản hồi nhanh và thi hành dứt điểm. Nếu việc mời làm việc kéo dài, biên bản chậm lập, quyết định xử phạt khó thực hiện, tác dụng răn đe sẽ suy giảm. Minh bạch cũng là yếu tố then chốt, khi số vụ, số tiền và loại vi phạm được công bố định kỳ, tạo cảm giác công bằng và nhất quán, ít nhất là ở khu phố, phường.
Một yêu cầu khác là sự đồng bộ giữa các địa phương. Nếu phường xã này làm nghiêm, nơi khác khác lỏng tay, vi phạm sẽ dịch chuyển theo không gian. Ai cũng biết rác không có ranh giới hành chính, nên xử phạt cũng không thể manh mún. Cách làm cần thống nhất, từ nội thành đến vùng ven, đặc biệt ở các điểm nóng như kênh rạch, hồ, công viên, khu du lịch, vỉa hè thương mại.
Sau cùng, xử phạt không phải để thu tiền, mà để thay đổi hành vi. Khi người dân nhận thấy mức phạt 1- 2 triệu đồng là có thật và khả năng bị phát hiện là thường xuyên, họ sẽ cân nhắc trước khi xả rác.
(1) https://nhandan.vn/video-camera-ai-cua-ha-noi-se-phat-nguoi-hanh-vi-xa-rac-lan-chiem-via-he-post936760.html
(2) https://tuoitre.vn/bo-rac-thai-sai-quy-dinh-ben-duong-rach-cau-suoi-1-nguoi-bi-phat-3-5-trieu-dong-20251213105330044.htm
Khi có camera (AI camera càng tốt) chắc chắn sẽ có sự khác biệt. Thứ nhất, khả năng quan sát mọi nơi mọi lúc 24/7. Thứ hai, vô tư khách quan, chính xác. Thứ ba, số hóa toàn diện công tác quản lý (giám sát, kết luận, thông báo phạt…). Thứ tư, tiết giảm tối đa chi phí nhân sự, hành chánh… Làm sớm thôi, tình hình đã quá cấp bách, không nên bàn nhiều nữa ?
Camera, là công cụ tuyệt vời. Nhưng chỉ tuyệt vời hơn khi thực sự có những con người biết cách vận dụng công cụ tốt nhất.