Ai dễ bị tổn thương?
Tư Giang
(TBKTSG) - Tiến sĩ Giang Thanh Long, Phó viện trưởng Viện Chính sách công và quản lý, Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội, trao đổi với TBKTSG, xung quanh câu chuyện về những nhóm người dễ bị tổn thương trong bối cảnh kinh tế hiện nay.
TBKTSG: Là người nghiên cứu về vấn đề an sinh xã hội, ông quan tâm đến nhóm người nào nhất trong xã hội, trong bối cảnh kinh tế suy giảm mấy năm gần đây?
- TS. Giang Thanh Long: Thứ nhất là nhóm di cư từ nông thôn ra thành thị. Dưới góc độ an sinh xã hội thì nhóm đối tượng này rất yếu thế vì phần lớn không có hoặc có trình độ chuyên môn thấp nên phải chấp nhận các công việc nặng nhọc với mức tiền công thấp và không thể tham gia vào hệ thống bảo hiểm xã hội.
Trong bối cảnh kinh tế suy giảm, nhóm dân số này đối mặt với hai vấn đề kinh tế xã hội. Thứ nhất, bản thân họ khó tìm được việc làm có thu nhập ổn định bởi thị trường lao động ở đô thị đang dư thừa, kể cả lao động được đào tạo. Thứ hai, không nhận được sự hỗ trợ của họ thì bố mẹ và con cái của họ - những người ở lại nông thôn - phải đối mặt với nhiều thách thức về thu nhập, học tập khi chi phí cuộc sống ngày càng cao.
Một số khảo sát của chúng tôi về người cao tuổi ở khu vực nông thôn cho thấy hộ gia đình “khuyết thế hệ” (tức là hộ gia đình chỉ có ông bà và các cháu sống với nhau) đang ngày càng nhiều. Nhiều hộ gia đình có người cao tuổi không nhận được bất kỳ hỗ trợ nào từ những người con di cư ra thành thị nên cháu của họ phải bỏ học, còn bản thân người cao tuổi vẫn phải lao động nặng nhọc, lam lũ để kiếm chút tiền nuôi cháu và bản thân. Đây là hệ lụy xã hội rất lớn và cũng là thách thức rõ rệt về an sinh xã hội hiện nay và trong thời gian tới.
TBKTSG: Còn những nhóm nào khác?
- Một phần nào đó tôi đã đề cập đến trong câu hỏi trên, đó là nhóm người cao tuổi. Hiện nay cả nước có hơn 9 triệu người cao tuổi nhưng chỉ có khoảng 20% số đó có tiền lương hưu hàng tháng và khoảng 15% nữa nhận được trợ cấp hàng tháng theo quy định của Nghị định 67/2007 (nay sửa đổi thành Nghị định 13/2010). Như vậy, chỉ có 35% dân số cao tuổi là có lương hưu hoặc trợ cấp, còn phần dân số cao tuổi còn lại phải sống dựa vào sức lao động của bản thân, sự hỗ trợ của con cháu, người thân hoặc các nguồn khác.
Kết quả điều tra quốc gia về người cao tuổi Việt Nam (VNAS) năm 2011 cho thấy hỗ trợ của con cái và thu nhập từ lao động là những nguồn thu nhập chủ yếu dành cho chi tiêu hàng ngày của người cao tuổi, trong khi lương hưu/trợ cấp chỉ đóng vai trò nhỏ. Trong bối cảnh sức khỏe và sức lao động ngày càng giảm thì người cao tuổi sẽ dễ bị tổn thương khi thu nhập từ lao động giảm nhanh và hỗ trợ của con cháu giảm.
Nhóm dân số nữa cũng cần quan tâm là trẻ em, đặc biệt là trẻ em dân tộc thiểu số và ở khu vực nông thôn nói chung. Trong bối cảnh kinh tế-xã hội như hiện nay thì đây là nhóm rất dễ bị tổn thương với vòng luẩn quẩn của nghèo - thất học bởi trẻ em sống phụ thuộc.
TBKTSG: Có một cảm nhận chung là đời sống của người dân đã trở nên kém đi do mức tăng thu nhập không theo kịp mức tăng lạm phát trong năm năm trở lại đây. Ông và đồng nghiệp có tiến hành nghiên cứu nào về chủ đề này không?
- Mặc dù Chính phủ đã nỗ lực giảm bớt khó khăn cho người dân, nhưng một bộ phận dân số thực sự đang gặp nhiều bất ổn về thu nhập để đảm bảo mức sống. Kết quả VNAS 2011 nêu trên cho thấy khoảng 30% người cao tuổi cho rằng đời sống của họ giảm đi và khoảng 40% cho rằng cuộc sống không thay đổi trong ba năm gần đây. Đó là những con số chúng ta cần quan tâm.
TBKTSG: Với nhóm người cao tuổi vốn dễ bị tổn thương nhất như ông nói, Chính phủ đã có chính sách hay hỗ trợ họ như thế nào? Những vấn đề gì nổi bật cần phải chú trọng?
- Trong những năm gần đây, Chính phủ quan tâm rất nhiều đến việc xây dựng và phát triển một hệ thống an sinh xã hội toàn diện, bao phủ những nhóm đối tượng dễ tổn thương nhất. Nhiều chính sách, chương trình bảo hiểm xã hôi, trợ cấp xã hội được thực hiện từ việc thể chế hóa thành luật đến các chương trình cụ thể trên toàn quốc. Ví dụ, Luật Bảo hiểm xã hội được thông qua năm 2008 với việc xây dựng chế độ bảo hiểm xã hội tự nguyện nhằm tăng cường khả năng bao phủ. Nghị định 13/2010 sửa đổi từ Nghị định 67/2007 nhằm nới lỏng quy định và tăng bao phủ các nhóm dân số nghèo và dễ tổn thương.
Tuy nhiên, ngoài một số hạn chế trong việc quản lý hệ thống thì mức hỗ trợ thấp cũng là vấn đề đáng quan tâm. Ví dụ, một số nhóm người cao tuổi chỉ nhận mức trợ cấp khoảng 180.000 đồng/tháng và với chi phí cuộc sống cao như hiện nay thì khó duy trì được mức sống tối thiểu nếu người cao tuổi không còn nguồn thu nhập nào khác.
Bên cạnh đó, dù có thẻ bảo hiểm y tế để khám chữa bệnh nhưng không phải nhóm người cao tuổi nào cũng có thể tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe khi cần. VNAS 2011 cho thấy chi tiêu tiền túi để khám chữa bệnh đang là gánh nặng cho nhiều người cao tuổi.
TBKTSG: Liên quan đến nhóm lao động di cư, không ít nhà xã hội học từng bày tỏ quan ngại rằng họ bị gạt ra ngoài lề xã hội vì nhiều chính sách không phù hợp. Ông nhìn nhận thế nào và chúng ta cần làm gì để hỗ trợ họ?
- Người di cư từ nông thôn ra thành thị không bị coi là nhóm ngoài lề xã hội vì chúng ta đang dần xây dựng các nhóm chính sách, chương trình cho nhóm dân số này. Tuy nhiên, việc xây dựng dường như chưa đáp ứng được nhu cầu, xu thế phát triển của nhóm dân số này. Ví dụ, bảo hiểm xã hội tự nguyện là một kênh nhằm thu hút nhóm dân số này tham gia đóng góp và tích lũy, nhưng quy định còn quá cứng nhắc về thời gian và mức đóng góp... khiến nhóm dân số này rất khó có thể đáp ứng được. Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm một số nước trong khu vực trong việc giải quyết vấn đề này. Ví dụ, Thái Lan hỗ trợ một phần đóng góp cho nhóm dân số này để khuyến khích họ sẵn sàng bỏ tiền đóng quỹ bảo hiểm xã hội tự nguyện. Quỹ sẽ đem lại thu nhập thường xuyên cho họ khi không còn sức lao động hoặc gặp rủi ro về sức khỏe, mất việc làm.
