(KTSG Online) – Để doanh nghiệp Nhà nước phát huy tốt vai trò “sếu đầu đàn” tiên phong mở không gian tăng trưởng mới cho nền kinh tế, cơ quan quản lý cần trao quyền tự chủ tài chính thực chất và cho phép họ áp dụng cơ chế sandbox với công nghệ mới.
- Phát huy vai trò ‘đa cực - siêu kết nối’ của TPHCM trong kỷ nguyên mới
- Nền tảng cho giai đoạn phát triển mới của TPHCM
- Để doanh nghiệp Việt tự tin bước vào kỷ nguyên AI và dữ liệu
- Nghị quyết 79 và kỳ vọng ‘bước tiến’ mới trên thị trường chứng khoán
Hiểu đúng vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước
Ít ngày trước Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, Viettel tổ chức lễ khởi công dự án nhà máy chế tạo chip bán dẫn tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc (Hà Nội), với mục tiêu đến hết năm 2027 sẽ hoàn thành đầu tư xây dựng, nhận chuyển giao công nghệ và bắt đầu sản xuất thử nghiệm. Đây là lần đầu tiên Việt Nam hình thành năng lực chế tạo chip bán dẫn trong nước, tạo nền tảng cho mục tiêu từng bước làm chủ công nghệ lõi và phát triển nền kinh tế số bền vững.
Tại TPHCM, chính quyền thành phố cũng công bố đề án Phát triển đô thị khoa học công nghệ (KHCN) phía Bắc thành phố - nơi sẽ hình thành không gian phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo (ĐMST) và sản xuất công nghệ cao quy mô lớn gắn với hành lang công nghiệp - dịch vụ chất lượng cao của vùng Đông Nam Bộ. Trong đó, Tập đoàn Becamex – đơn vị do Nhà nước sở hữu 95,44% vốn đề xuất đảm nhận vai trò nhà đầu tư chiến lược cùng với các đối tác trong và ngoài nước. Điều này bảo đảm năng lực triển khai, chuẩn mực vận hành và khả năng kết nối nguồn lực toàn cầu.
Đây là hai dẫn chứng cho thấy vai trò chi phối, chủ đạo trong những ngành, lĩnh vực có tính chất chiến lược với sự phát triển kinh tế - xã hội của khu vực kinh tế Nhà nước.
Nhìn lại vai trò của Nhà nước trong quá trình phát triển lực lượng sản xuất, ông Trương Đình Tuyển, nguyên Bộ trưởng Bộ Thương mại, đánh giá đã có nhiều thay đổi, từ “Nhà nước chỉ huy” lần lượt chuyển sang “Nhà nước can thiệp”, “Nhà nước điều tiết”, “Nhà nước kiến tạo”.
Trong đó, khu vực kinh tế Nhà nước gồm tài nguyên quốc gia, dự trữ nhà nước, dự trữ ngoại tệ, DNNN, kết hợp với các chính sách kinh tế đã tạo ra một “sức mạnh mềm”. Đây là yếu tố giúp khu vực này luôn giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, qua đó khắc phục những thất bại của thị trường.
“Trong mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường, thị trường giữ vai trò là cơ chế phân bố và sử dụng nguồn lực chủ yếu. Nhưng thị trường cũng từng chịu không ít thất bại bởi tính tự phát và sự ‘bất đối xứng’ về thông tin. Do đó, phải có vai trò của Nhà nước nhằm khắc phục những thất bại của thị trường”, ông Tuyển chia sẻ với người viết.
Còn TS Nguyễn Đức Kiên, nguyên Tổ trưởng Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng, cho biết khu vực kinh tế Nhà nước và DNNN không chỉ giữ vai trò như một “công cụ”, giúp Nhà nước điều tiết và định hướng thị trường. Đây là lực lượng sẵn sàng “đi trước mở đường”, chấp nhận rủi ro lớn khi tham gia những lĩnh vực mà khu vực kinh tế tư nhân không làm, khó tiếp cận hoặc Nhà nước phải giữ quyền chi phối.
Chẳng hạn, với lĩnh vực viễn thông, nỗ lực phổ cập sóng 4G của các đơn vị như Viettel, VNPT, MobiFone giai đoạn 2016-2018, giúp người dân truy cập mạng với tốc hanh hơn gấp 10 lần so với 3G nhưng giá cước không có nhiều thay đổi.
“Nếu giao cho doanh nghiệp tư nhân, liệu đơn vị nào đủ nguồn lực đầu tư hệ thống hạ tầng để phủ sóng rộng khắp như các doanh nghiệp trên? Còn nếu chọn phương án huy động nguồn lực từ các định chế tài chính quốc tế hoặc hợp tác với các doanh nghiệp nước ngoài, việc quản lý an toàn thông tin, an ninh quốc gia, đảm bảo quyền tự do công dân ra sao?”, ông Kiên đặt vấn đề
Cũng theo chuyên gia này, tại Đức - một quốc gia thuộc nhóm G7, những DNNN như Công ty đường sắt quốc gia Đức (Deutsche Bahn) vẫn tồn tại và hoạt động song song các doanh nghiệp tư nhân lớn như Bosch, Bayer, Siemens… Rộng hơn, tại các quốc gia G7, doanh nghiệp lớn luôn song hành cùng doanh nghiệp nhỏ để hình thành các hệ sinh thái hướng tới sự phát triển chung của toàn nền kinh tế.
Chắp cánh cho “sếu đầu đàn”
Trong bối cảnh Đảng đặt mục tiêu đạt tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP) bình quân từ 10%/năm trở lên cho giai đoạn 2026-2030. GDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt khoảng 8.500 đô la Mỹ/năm. Việc chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng mới dựa trên KHCN và con người là yêu cầu bắt buộc.
Thông điệp này được Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh tại phiên khai mạc Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng vào sáng 20-1. Cụ thể, Việt Nam xác lập mô hình tăng trưởng mới gồm: kinh tế tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, với định hướng phát triển nhanh nhưng phải bền vững. Trong đó, tăng trưởng sẽ dựa chủ yếu vào năng suất, chất lượng, hiệu quả, đổi mới sáng tạo và giảm dần phụ thuộc vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ.
Với mô hình mới, yếu tố KHCN và chuyển đổi số sẽ giữ vai trò là động lực trung tâm của phát triển. Theo đó, Việt Nam sẽ tập trung phát triển công nghệ chiến lược, thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia toàn diện.
Đồng thời, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn với doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và đưa KHCN vào từng ngành, lĩnh vực, địa phương, doanh nghiệp.
Về vai trò của các khu vực kinh tế, kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong ổn định vĩ mô, các cân đối lớn, định hướng chiến lược và dẫn dắt. Còn kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế.
Trước đó, vai trò của khu vực kinh tế Nhà nước cũng được tái khẳng định và nâng cao tại Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị. Theo nội dung Nghị quyết, kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo nhưng theo hướng “dẫn dắt, tiên phong” với trách nhiệm “mở đường” cho những không gian tăng trưởng mới của nền kinh tế.
Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch, Công ty luật SBLAW, kiến nghị cần cải cách căn bản thể chế quản trị DNNN theo chuẩn mực thị trường và thông lệ quốc tế, tập trung vào điểm cốt lõi là việc tách bạch thực chất giữa chức năng quản lý Nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn Nhà nước. Ngoài ra, cần tập trung quyền đại diện chủ sở hữu về một đầu mối chuyên nghiệp, hướng tới mô hình tương tự Temasek của Singapore hoặc SCIC (mở rộng).
Hơn nữa, sớm thể chế hóa Nghị quyết 79-NQ/TW thành pháp luật và cơ chế chính sách cụ thể. Theo đó, các quy định pháp luật liên quan đến DNNN, quản lý và sử dụng vốn nhà nước, đầu tư công, hợp tác công - tư cần được rà soát và sửa đổi theo tinh thần của Nghị quyết đồng bộ và khả thi.
“Phải chuyển từ tư duy quản lý nặng về kiểm soát hành chính sang tư duy quản trị dựa trên mục tiêu, hiệu quả và kết quả đầu ra. Điều này đòi hỏi phải trao quyền tự chủ thực sự cho doanh nghiệp đi đôi với cơ chế giám sát minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng”, Luật sư Hà nói.
Bổ sung, TS Vũ Văn Ngọc, Viện trưởng Viện đào tạo Tiên tiến, chất lượng cao và POHE (Đại học kinh tế quốc dân), cho rằng cần áp dụng chuẩn mực quản trị doanh nghiệp theo OECD. Tập trung với các giải pháp như tăng số lượng thành viên HĐTV/HĐQT độc lập; nâng cao vai trò các tiểu ban kiểm toán, nhân sự, chiến lược; chuẩn hóa cơ chế đánh giá hiệu quả quản trị. Đồng thời, cho phép thuê CEO, CFO từ nước ngoài hoặc khu vực tư nhân.
Còn TS Chử Đức Hoàng, Chánh văn phòng, Quỹ đổi mới công nghệ quốc gia (Bộ KHCN), cho rằng cần trao quyền tự chủ tài chính thực chất cho DNNN theo quy định tại Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Bên cạnh đó, cần đơn giản hóa thủ tục đầ̀u tư công nghệ, rút ngắn thời gian phê duyệt dự án KHCN từ 90 ngày xuông 30 ngày.
“Phải giao mục tiêu rõ ràng theo KPI đo lường được, kết hợp với việc không can thiệp vi mô. Ngoài ra, tập trung giám sát kêt quả đầu ra, thay vì kiểm soát quy trình, và chỉ xử lý trách nhiệm minh bạch khi không đạt mục tiêu, nằm tạo động lực đổi mới mạnh mẽ”, ông Hoàng nói.
