Nhật Bản trước bước ngoặt lịch sử
Hải Đăng
 |
| Nhiều người Nhật phản đối quyết định của Chính quyền Abe. Ảnh: EPA |
(TBKTSG) - Nhật Bản vừa có một sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong chính sách an ninh, theo đó sẽ giảm bớt những hạn chế đối với Lực lượng Phòng vệ (JSDF) của nước này.
Quyết định gây tranh cãi
Theo Hiến pháp hòa bình có từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, JSDF của Nhật Bản chỉ được phép phòng vệ. Ngày 1-7, nội các Nhật Bản đã quyết định mở rộng đáng kể khả năng quân sự của Nhật Bản bằng cách hủy bỏ lệnh cấm thực hiện quyền tự vệ tập thể hay được phép hỗ trợ một nước đồng minh đang bị tấn công.
Từ “phòng vệ” đến “phòng vệ tập thể” là cách Thủ tướng Abe nhìn nhận lại lịch sử và quyền lực của Nhật Bản trên thế giới. Vị thế quốc gia của Nhật trong khu vực, dù là bằng cách mở rộng JSDF hay nâng cao hợp tác liên minh với Mỹ đều sẽ được cải thiện ở mức đáng kể.
Theo cách giải thích mới, Nhật Bản có thể sử dụng quân sự ở mức tối thiểu trong các trường hợp đồng minh của họ bị tấn công và cuộc tấn công này có đủ các yếu tố như đe dọa tới sự tồn vong của nước Nhật, đe dọa trực tiếp đối với quyền được sống, tự do và theo đuổi hạnh phúc của người dân Nhật và không còn biện pháp phù hợp nào khác.
Việc thay đổi này cũng nới lỏng những hạn chế đối với các hoạt động của Nhật Bản trong các nhiệm vụ gìn giữ hòa bình của Liên hiệp quốc và đối phó với các cuộc xung đột ở cường độ thấp mà Nhật Bản gọi là tình huống “vùng xám”.
Reuters cho rằng, Trung Quốc rất không vui trước tin này, nhưng các đồng minh thân cận của Nhật Bản, bao gồm cả Mỹ và nhiều nước Đông Nam Á lại ủng hộ động thái trên của Nhật Bản.
Những người ủng hộ cho rằng, điều 9 của Hiến pháp đã hạn chế quá mức khả năng phòng vệ của Nhật Bản và việc thay đổi cán cân quyền lực trong khu vực, bao gồm một Trung Quốc đang trỗi dậy, đòi hỏi Nhật Bản phải có một chính sách an ninh linh hoạt hơn.
Dịch chuyển chính sách
Theo National Interest (Mỹ), Thủ tướng Abe đang đứng trước bước ngoặt lịch sử về thay đổi Hiến pháp hòa bình của Nhật Bản. Đảng Tự do dân chủ (LDP) của ông Abe đang tăng cường thảo luận với Đảng New Komeito để chính phủ có thể quyết định về việc diễn giải lại Hiến pháp trong kỳ họp Quốc hội hiện nay. Ông Abe muốn diễn giải lại Hiến pháp hòa bình để Nhật Bản có được quyền tự vệ tập thể một cách có giới hạn, tức là có quyền tham chiến để bảo vệ một nước khác bị tấn công ngay cả khi bản thân Nhật Bản không bị tấn công. Mỹ cũng lên tiếng ủng hộ nỗ lực trên của Nhật Bản.
Tuy nhiên, để được sự chấp thuận của Đảng New Komeito, LDP dường như đang có một số nhượng bộ. Sự nhượng bộ đó nằm ở cái gọi là “sử dụng vũ trang” trong những trường hợp Nhật Bản không bị tấn công trực tiếp. Câu hỏi đặt ra là liệu JSDF có thể hỗ trợ khi Mỹ đang tiến hành các hoạt động chiến đấu hay không.
Theo pháp luật và các quy định hiện hành của Nhật Bản, JSDF chỉ được phép “hỗ trợ phía sau” chẳng hạn như tiếp nhiên liệu, và chia sẻ dữ liệu trong vùng phi chiến sự. Ông Abe đã từng nỗ lực để JSDF có thể thực hiện những hỗ trợ này ở cả những khu vực chiến sự, nhưng dường như hiện tại ông đã từ bỏ điểm này. Việc giữ JSDF tránh hoàn toàn khỏi những không gian giao tranh sẽ giúp lấy được sự ủng hộ của New Komeito về vấn đề diễn giải hiến pháp.
Sự thỏa hiệp nói trên có thể bỏ lỡ cơ hội đưa liên minh Mỹ-Nhật lên một tầm mới. Nói một cách cụ thể, ngay cả khi Hiến pháp hòa bình được diễn giải lại trong thời gian tới, JSDF cũng không được nổ súng khi một cuộc chiến bắt đầu mà Nhật Bản không phải là đối tượng bị tấn công. JSDF có thể được thực hiện những nhiệm vụ quan trọng như “dọn dẹp bom mìn” trong các tuyến đường biển quốc tế. Những bức tường pháp lý đang ngăn chặn liên minh Mỹ-Nhật trong việc tích hợp những khả năng to lớn của Nhật Bản một cách hiệu quả hơn. Đặc biệt, Nhật Bản đang tiến hành hiện đại hóa hệ thống C4ISR (hệ thống chỉ huy, kiểm soát, thông tin liên lạc, điện toán, tình báo, giám sát và trinh sát), rất phù hợp với các lực lượng của Mỹ như: siêu chiến đấu cơ F-35, tàu khu trục Aegis, máy bay không người lái Global Hawk, máy bay cảnh báo sớm AWACS mới được nâng cấp.
Nếu được phép hỗ trợ các lực lượng Mỹ trong các không gian đang có giao tranh, JSDF có thể có những đóng góp quan trọng vào các hoạt động của Mỹ. Điều này đóng vai trò đặc biệt có ý nghĩa trong thời điểm ngân sách quốc phòng của Mỹ đang bị thu hẹp. Sự nhượng bộ của LDP đối với New Komeito có thể gây ảnh hưởng tới việc xem xét lại các định hướng về hợp tác quốc phòng trong liên minh Mỹ - Nhật, dự kiến hoàn tất vào cuối năm nay.
Ông Abe dường như đã đạt được một sự phối hợp hợp lý giữa các cơ quan chỉ huy, cảnh sát biển và lực lượng hàng hải để đối phó với các cuộc xung đột ở cường độ thấp. Mặc dù việc này sẽ giúp giải quyết chiến lược ép buộc của Trung Quốc ở biển Hoa Đông, nhưng vẫn hạn chế những cơ hội lớn đối với liên minh Mỹ - Nhật. Nếu Mỹ, Nhật có thể kết hợp một cách thực sự thì liên minh này sẽ có tính răn đe vô cùng lớn.
Thủ tướng Abe còn đang tập trung cao độ vào câu chuyện đưa Nhật Bản trở lại vị trí trước đó của mình, một trung tâm kinh tế lớn trên thế giới. Chiến lược nhằm phục hồi mức lạm phát của nền kinh tế theo sau 15 năm liên tục giảm phát sẽ chiếm nhiều thời gian của Abe. Ông đề nghị kế hoạch cải cách sâu rộng, còn gọi là “Abenomics,” gồm có ba bước như ba mũi tên. Ba mũi tên của ông Abe gồm những biện pháp thuế vụ và tiền tệ cổ điển, nhưng táo bạo về số lượng, để kích thích sản xuất. Mũi tên thứ ba có tính chất định phẩm hơn định lượng vì nhắm vào việc cải cách cơ chế kinh tế và xã hội cho nên có nội dung rõ ràng là chính trị. Sau hơn một năm thực hiện hai bước đầu, tuần qua, ông Abe nói rõ hơn về bước thứ ba.
Những dịch chuyển trong chính sách của Nhật Bản dưới thời Abe bắt nguồn từ ý thức quốc gia ngày một gia tăng về những mối đe dọa bên ngoài. Kể từ khi bong bóng kinh tế Nhật Bản vỡ vào đầu thập kỷ 1990, môi trường an ninh bên ngoài của nước này ngày một xấu đi. Bắc Triều Tiên vẫn là một mối đe dọa thực tế qua tham vọng phát triển tên lửa hạt nhân có khả năng bắn tới Nhật Bản và Mỹ. Nhật Bản theo dõi sự trỗi dậy của Trung Quốc với một thái độ cảnh giác cao độ, đặc biệt liên quan tới cuộc tranh chấp của hai nước đối với nhóm đảo Senkaku/Điếu Ngư. Tokyo cũng tranh chấp quyền kiểm soát nhóm đảo Dokdo/Takeshima với Seoul và quần đảo Kurile/Chishima với Moscow.
