Thấy gì qua những hạt bụi trong không khí?

Thấy gì qua những hạt bụi trong không khí?

Thanh Uyên

(TBKTSG) - Buổi sáng một ngày trung tuần tháng 9-2019, sương mù dày đặc bao phủ Hà Nội, dù dự báo thời tiết báo hôm ấy trời quang, có nắng. Đầu kia đất nước, bầu trời TPHCM ảm đạm một màu trắng đục. Các tòa cao ốc mang tính biểu tượng của thành phố mờ mịt từ xa.

Chỉ số chất lượng không khí (AQI) đo được theo ứng dụng AirVisual ở TPHCM khoảng thời gian này đạt 141, tức mức trung bình. Cùng thời gian, Hà Nội đã chạm ngưỡng 155, màu đỏ báo hiệu có hại cho sức khỏe.

Ô nhiễm không khí: Đừng như đà điểu chui đầu xuống cát

Cần chiến lược tổng thể ứng phó ô nhiễm không khí

Người dân ra đường luôn với khẩu trang kín mít. Ảnh minh họa Thành Hoa.

Một giờ sau đó, ô nhiễm không khí bắt đầu tăng dần tại cả hai thành phố. Chỉ số AQI của TPHCM nhanh chóng nhuộm đỏ mức 151, Hà Nội lên 175.

10 giờ sáng, Airvisual tiếp tục ghi nhận AQI ở Hà Nội và TPHCM lần lượt là 187 và 172. Hai thành phố lớn nhất nước chính thức có tên trong danh sách 10 thành phố có không khí bị ô nhiễm nhất thế giới, theo AirVisual. Xếp vị trí thứ ba là Jakarta của Indonesia, quốc gia đang hứng chịu những trận cháy rừng.

Trả lời báo chí, đại diện Chi cục Bảo vệ Môi trường thành phố Hà Nội phủ nhận AQI và cho rằng các số liệu thống kê chưa đầy đủ và không khách quan. Còn đại diện Trung tâm Quan trắc và Phân tích môi trường TPHCM nói rằng chưa có cơ sở để tin cậy về số liệu quan trắc môi trường của ứng dụng AirVisual.

Trên mạng xã hội, những bình luận lo lắng của người dân bắt đầu xuất hiện.

AQI trong vài ngày sau đó vẫn nhuốm đỏ gay gắt như những cuộc tranh luận có hay không việc không khí ô nhiễm trên các diễn đàn.

Mãi đến ngày 1-10-2019, Tổng cục Môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường) mới công bố ô nhiễm không khí tại Hà Nội và TPHCM đã ở mức nguy hại cho sức khỏe người dân, kèm khuyến cáo người dân hạn chế ra đường.

Lý giải cho chất lượng không khí thấp ở mức báo động, hàng loạt nguyên nhân được chuyên gia và giới chức đưa ra trong suốt thời gian qua: khí thải nhiệt điện than, từ phương tiện giao thông; bụi từ công trình xây dựng, dân đốt than tổ ong, dọn nhà đón Tết, và cả nguyên nhân khách quan đến từ môi trường: hiện tượng nghịch nhiệt, lượng mưa thấp, sương mù quang hóa, thời điểm giao mùa...

Ô nhiễm không khí đã trở thành vấn nạn của Hà Nội và TPHCM. Có lẽ, đó cũng là vấn đề môi trường hàng đầu mà nhiều cư dân của hai đô thị lớn nhất nước quan tâm trong năm qua.

Việc GDP năm 2019 của Hà Nội và TPHCM đều vượt mục tiêu đề ra đã không thể xoa dịu nỗi lo không khí bẩn của những cư dân thành thị. Chỉ số tăng trưởng kinh tế đã không đủ sức trấn an người dân trước chỉ số đo bụi mịn PM 2.5 ô nhiễm không khí.

Nhìn vào chất lượng không khí của hai thành phố, vấn đề nổi cộm lên không chỉ là câu hỏi về sự phát triển bền vững của một đô thị, mà còn là nỗi băn khoăn về sự xa cách của chính quyền.

Khoảng cách từ quan đến dân

Cũng giống như vụ nước sinh hoạt do Nhà máy Nước Sông Đà cung cấp bị nhiễm bẩn hay sự cố rò rỉ thủy ngân do cháy nhà máy Rạng Đông, dường như chỉ đến khi sự lo lắng, hoang mang của người dân lên cao, kéo dài nhiều ngày, chính quyền mới bắt đầu lên tiếng.

Và rốt cuộc sau nhiều tháng, đến nay, người dân vẫn phải chờ đợi một kết quả nghiên cứu của cơ quan chức năng được công bố với đầy đủ lý lẽ khoa học. Người dân hiện vẫn phải tự cài đặt ứng dụng đo chất lượng không khí, cập nhật những chấm xanh đỏ mỗi sáng ra đường; tự xoay xở với cái khẩu trang trong mớ bòng bong hỗn loạn thông tin về thực tế và nguyên nhân ô nhiễm. Có lẽ, điều này sẽ còn dắt díu qua năm mới.

Đó không chỉ là điểm trừ cho tốc độ phản ứng của chính quyền trước sự cố, mà còn là thái độ của cơ quan chức năng với cảm nhận của người dân. Dù không khí có ô nhiễm hay không, dù cơ quan có những luận chứng để tin rằng các ứng dụng của nước ngoài không đáng tin tưởng, thì nỗi hoang mang, bất an của người dân là có thật.

Và vì vậy, rất cần một tiếng nói từ chính quyền để người dân thấy rằng nỗi lo của họ đã đến được tai người có trách nhiệm, rằng đây là vấn đề nghiêm trọng và cơ quan chức năng đã biết được và sẽ nhanh chóng vào cuộc.

Khoảng cách giữa chính quyền và người dân còn thể hiện ở cách mà cơ quan chức năng giải thích nguyên nhân không khí ô nhiễm. Những nguyên nhân đưa ra chỉ đưa phần kết luận mà không trình bày rõ ràng, chi tiết về dẫn chứng, quy trình, về phương pháp, về danh tính của đoàn kiểm tra.

Thật khó để ghi nhận những nỗ lực trấn an người dân của chính quyền trước các vấn đề về môi trường khi nó không mang đến sự an tâm, tin tưởng mà thay vào đó, chỉ làm tăng sự hồ nghi, tranh cãi; khi những thông tin đó dường như hàm chứa mặc định rằng lời phát biểu của cơ quan chức năng luôn là chính xác, đòi hỏi người nghe một sự tin tưởng tuyệt đối.

Đã đến lúc cần ban hành luật bảo vệ không khí

Thực tế, không phải đến bây giờ người dân mới bất an, lo ngại về chất lượng không khí. Theo kết quả nghiên cứu về cảm nhận của người dân đối với ô nhiễm không khí do Trung tâm Sáng kiến truyền thông và phát triển (MDI) công bố tháng 10-2019, chỉ có 1% người dân ở Hà Nội và 2,8% người dân ở TPHCM hài lòng với chất lượng không khí ở hai thành phố.

Nghiên cứu này dựa trên trả lời của 1.000 người dân tại Hà Nội và TPHCM tham gia cuộc điều tra từ 14-5-2019 đến 7-8-2019, tức trước thời điểm vấn đề ô nhiễm không khí nổi lên. Một tỷ lệ lớn người dân ở hai thành phố nhận thấy chất lượng không khí hiện nay so với ba năm trước đây càng ngày càng xấu. Người dân cảm nhận rõ ô nhiễm không khí tại Hà Nội và TPHCM đang thực sự ảnh hưởng đến họ ở các mức độ khác nhau.

Nghiên cứu cũng ghi nhận, một tỷ lệ lớn người dân tham gia cuộc điều tra (76,8% tại Hà Nội và 64,2% tại TPHCM) cho rằng các biện pháp giải quyết ô nhiễm không khí là rất cần thiết.

Đương đầu với vấn nạn không khí bẩn là câu chuyện đã và đang diễn ra ở nhiều nước phát triển. Chính phủ Hàn Quốc đã đưa ra “Lời hứa Seoul” với mục tiêu giảm 10 triệu tấn carbon vì những ảnh hưởng của ô nhiễm không khí. Chính quyền thành phố Seoul cũng thực hiện nhiều biện pháp khác như: thay toàn bộ xe buýt, xe chở học sinh chạy xăng thành chạy điện; miễn phí lắp đặt thiết bị lọc khí cho các phương tiện trọng tải lớn; khuyến khích phát triển xe điện, xe đạp...

“Cuộc chiến tổng lực” để cứu không khí từ năm 2013 của chính quyền Bắc Kinh (Trung Quốc) cũng đã giúp thành phố này cải thiện chất lượng môi trường đáng kể, dù các chỉ số vẫn còn cách xa tiêu chuẩn thế giới.

Bên cạnh việc thắt chặt tiêu chuẩn xả thải và tiêu chuẩn chất lượng nhiên liệu, phát triển hệ thống giao thông công cộng toàn diện, Trung Quốc đã triển khai hệ thống theo dõi chất lượng không khí toàn quốc. Chỉ số chất lượng không khí được cập nhật theo thời gian thực trên 74 thành phố. Hệ thống này đã biến những hạt bụi mịn trở thành thực thể có thể định lượng, có thể quan sát, giúp chính quyền địa phương theo dõi chặt chẽ việc triển khai các chính sách.

Còn với người dân Việt Nam, khi các thành phố đang đẩy mạnh phát triển kinh tế, công nghiệp, một đạo luật bảo vệ không khí có lẽ là điều mà người dân mong chờ lúc này từ phía chính quyền. Văn bản luật chuyên biệt bảo vệ môi trường không khí sẽ quy định rõ trách nhiệm của cơ quan chuyên trách, của các bộ ngành, các doanh nghiệp, người dân, và các bên liên quan. Sự ra đời của luật cũng đặt ra trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc thực thi các biện pháp bảo vệ và cải thiện chất lượng không khí.

Không có dấu hiệu nào cho thấy không khí bẩn sẽ thôi bao trùm lên Hà Nội và TPHCM. Bước sang năm mới, bên cạnh mong muốn giá thịt heo giảm, giá xăng, điện ổn định, người dân hẳn còn mong chờ hơn hết việc đảm bảo quyền được hít thở không khí sạch của mình.