(KTSG) - Những nỗ lực duy trì chương trình nghị sự thương mại của Nhà Trắng một lần nữa rơi vào vòng xoáy pháp lý sau phán quyết mới nhất từ tòa án. Tuy nhiên, thay vì khép lại cuộc chiến thương mại, diễn biến này nhiều khả năng sẽ mở ra một giai đoạn bất định mới đối với kinh tế Mỹ và thương mại toàn cầu.
- Để doanh nghiệp nhỏ và vừa tận dụng tốt hơn ưu đãi thuế quan trong các hiệp định thương mại tự do
- Thuế quan Mỹ đang tái định hình thương mại toàn cầu?
“Kế hoạch B” tiếp tục bị tòa án Mỹ bác bỏ
Ngày 7-5 Tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ (CIT) ra phán quyết với tỷ lệ 2-1 cho rằng mức thuế toàn cầu 10% mà chính quyền Tổng thống Donald Trump áp lên phần lớn hàng nhập khẩu vào Mỹ là “không được luật pháp cho phép”. Đây là đòn giáng pháp lý mới nhất nhằm vào chiến lược thương mại của Tổng thống Mỹ.
Trước đó, hồi tháng 2, Tòa án Tối cao Mỹ cũng đã ra phán quyết bác bỏ một loạt mức thuế diện rộng được áp dụng theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA). Sau thất bại này, Nhà Trắng nhanh chóng chuyển sang một cơ sở pháp lý khác là điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974.
Điều khoản này cho phép tổng thống áp thuế tối đa 15% trong thời hạn 150 ngày nếu Mỹ đối mặt tình trạng mất cân đối cán cân thanh toán nghiêm trọng hoặc nguy cơ đô la Mỹ lao dốc.
Chính quyền Tổng thống Donald Trump lập luận rằng Mỹ đang đối mặt tình trạng mất cân bằng thương mại lớn với mức thâm hụt thương mại hàng hóa thường niên khoảng 1.200 tỉ đô la và thâm hụt tài khoản vãng lai tương đương 4% GDP. Tuy nhiên, đa số thẩm phán tại CIT cho rằng các điều kiện đó không đáp ứng đúng tinh thần của đạo luật.
Chính quyền Tổng thống Donald Trump hiện đã mở ba cuộc điều tra lớn theo điều 301 và dự kiến hoàn tất vào tháng 7. Theo New York Times, Washington cũng đang triển khai các cuộc điều tra liên quan đến hàng chục quốc gia nhằm xây dựng một khuôn khổ thuế quan thay thế sau khi các công cụ pháp lý trước đó thất bại.
Theo phán quyết của tòa, điều 122 được xây dựng trong bối cảnh đặc biệt của thập niên 1970, khi Mỹ còn neo đồng đô la theo vàng và lo ngại dự trữ vàng quốc gia suy giảm.
Tòa cho rằng mức “thâm hụt thương mại” mà chính quyền Tổng thống Donald Trump viện dẫn không đồng nghĩa với “khủng hoảng cán cân thanh toán” theo cách Quốc hội Mỹ hiểu khi thông qua đạo luật này.
Ông Jeffrey Schwab, Giám đốc phụ trách kiện tụng của Liberty Justice Center - tổ chức đại diện cho các doanh nghiệp nhỏ khởi kiện Nhà Trắng - nhận định: “Điều 122 được thông qua nhằm phản ứng với một cuộc khủng hoảng lịch sử cụ thể khiến đồng tiền và dự trữ vàng của Mỹ bị suy giảm. Đó không phải tình huống hiện nay”.
Thuế chưa biến mất nhưng môi trường kinh doanh thêm bất định
Dù phán quyết của CIT là một đòn giáng mạnh vào tính chính danh của chính sách kinh tế mà chính quyền Tổng thống Donald Trump theo đuổi, tác động thực tế của nó lại khá hạn chế. Tòa án không ban hành lệnh đình chỉ trên toàn quốc mà chỉ ngăn việc thu thuế đối với bang Washington cùng hai doanh nghiệp trực tiếp tham gia vụ kiện là công ty đồ chơi Basic Fun! và nhà nhập khẩu gia vị Burlap & Barrel.
Điều này đồng nghĩa mức thuế 10% vẫn tiếp tục được áp dụng với phần lớn nhà nhập khẩu Mỹ cho đến khi quá trình kháng cáo kết thúc hoặc mức thuế hết hạn vào ngày 24-7-2026. Ông Blake Harden, chuyên gia chính sách thương mại tại Ernst & Young, nhận định rằng với đa số doanh nghiệp “thực tế hôm nay không khác gì hôm qua”.
Tuy nhiên, phán quyết đã tạo ra một tiền lệ pháp lý quan trọng. Theo Lizbeth Levinson, luật sư thương mại tại Fox Rothschild, nhiều doanh nghiệp khác có thể tiếp tục khởi kiện để yêu cầu được miễn áp thuế hoặc hoàn tiền nếu số thuế đã nộp đủ lớn để bù đắp chi phí kiện tụng.
Đối với những doanh nghiệp đã nộp thuế, quá trình tìm kiếm sự bồi hoàn đang trở nên phức tạp và bất định hơn bao giờ hết. Khoản tiền mà Chính phủ Mỹ nợ các nhà nhập khẩu sau phán quyết của Tòa án Tối cao hồi tháng 2-2026 ước tính đã lên tới 175 tỉ đô la chưa bao gồm lãi suất. Việc hoàn trả số tiền này, bao gồm cả các khoản thu từ thuế mục 122 nếu mức thuế bị bác bỏ hoàn toàn, dự kiến sẽ phải triển khai theo từng giai đoạn và có thể kéo dài đến tận năm 2027.
Nhà Trắng chuẩn bị “phương án C” cho chiến lược thuế quan
Dù liên tiếp thất bại trước tòa án, Chính phủ Mỹ cho thấy họ chưa có ý định từ bỏ chiến lược thuế quan. Ngay sau phán quyết của CIT, Nhà Trắng xác nhận sẽ kháng cáo. Người phát ngôn Nhà Trắng Kush Desai tuyên bố: “Chính quyền Tổng thống Donald Trump đang xem xét các lựa chọn pháp lý và vẫn tin tưởng sẽ giành chiến thắng”.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định cuộc chiến pháp lý thực chất chỉ đang chuyển sang giai đoạn mới. Ryan Young, chuyên gia kinh tế trưởng của Competitive Enterprise Institute, mô tả tình trạng hiện nay là một “vòng luẩn quẩn pháp lý”, trong đó chính quyền liên tục tìm cơ sở pháp lý mới mỗi khi công cụ cũ bị tòa án bác bỏ.
Phần lớn các phân tích đều cho rằng “vũ khí” tiếp theo của Nhà Trắng sẽ là điều 301 của Đạo luật Thương mại 1974. Đây là cơ chế cho phép Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ điều tra và áp thuế với các quốc gia bị cho là có hành vi thương mại không công bằng.
Khác với điều 122 vốn chỉ cho phép áp thuế tạm thời tối đa 150 ngày, điều 301 được xem là nền tảng bền vững hơn nhiều cho một chế độ thuế quan dài hạn. Chuyên gia Blake Harden của Ernst & Young nhận định, điều 301 mới là nền tảng thực sự của chiến lược “Trump 2.0” và “là cơ sở pháp lý quan trọng nhất đối với Nhà Trắng trong thời gian tới”.
Theo Reuters, chính quyền Tổng thống Donald Trump hiện đã mở ba cuộc điều tra lớn theo điều 301 và dự kiến hoàn tất vào tháng 7. Theo New York Times, Washington cũng đang triển khai các cuộc điều tra liên quan đến hàng chục quốc gia nhằm xây dựng một khuôn khổ thuế quan thay thế sau khi các công cụ pháp lý trước đó thất bại.
Bên cạnh đó, chính quyền Tổng thống Donald Trump vẫn có thể sử dụng điều 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962 - cơ chế cho phép áp thuế với lý do an ninh quốc gia. Đây là nền tảng pháp lý từng được dùng để áp thuế với thép, nhôm và ô tô.
Các nước có thể thay đổi cách đàm phán với Washington
Một trong những tác động đáng chú ý nhất của chuỗi thất bại pháp lý hiện nay là nguy cơ suy giảm đòn bẩy đàm phán thương mại của Mỹ. Theo nhiều chuyên gia, các đối tác thương mại của Washington có thể bắt đầu tin rằng những lời đe dọa thuế quan của chính quyền Tổng thống Donald Trump không còn chắc chắn như trước.
Wayne Winegarden, chuyên gia kinh tế của Viện Nghiên cứu Thái Bình Dương, cũng cho rằng các đối tác thương mại của Mỹ đang dần bớt e ngại trước những lời đe dọa áp thuế từ chính quyền Tổng thống Donald Trump do chính sách thay đổi liên tục và thường xuyên bị tòa án bác bỏ.
Theo ông, Liên minh châu Âu và một số đối tác châu Á có thể sẽ không còn sẵn sàng nhượng bộ Washington như trước, “bởi họ không chắc các mức thuế mà ông Trump công bố có thực sự tồn tại lâu dài hay không”.
Dù vậy, một số chuyên gia cho rằng còn quá sớm để kết luận chiến lược thuế quan của chính quyền Tổng thống Donald Trump đã thất bại. Tim Brightbill, luật sư thương mại tại hãng Wiley Rein, nhận định quyết định của tòa “chắc chắn sẽ bị Nhà Trắng kháng cáo”.
Điều nhiều doanh nghiệp và đối tác thương mại lo ngại nhất lúc này không hẳn là mức thuế cụ thể bao nhiêu phần trăm, mà là cảm giác bất định kéo dài.
Nguồn: The Hill, CNN, Reuters, New York Times, CNBC, Politico, CBS, Al Jazeera, Finance Yahoo
