(KTSG) - Vụ lúa đông xuân 2025-2026 đang trong giai đoạn thu hoạch rộ trên phần lớn đất trồng lúa vùng đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, nhiều gia đình nông dân đang đứng ngồi không yên và lo lắng khi giá lúa sụt thê thảm nhưng thương lái vẫn không mặn mà đến thu mua, tắt máy liên lạc, thậm chí “bẻ kèo” dù đã có hợp đồng thỏa thuận mua cao hơn lúc trước.
So với các vụ trước, giá lúa đã giảm từ 1.000-2.500 đồng/ki lô gam tùy giống, dao động trung bình phổ biến từ 5.000-6.500 đồng/ki lô gam. Với mức giá này, lợi nhuận của nông dân tụt thấp, thậm chí lỗ nhiều nếu lúa càng chậm được bán.
Trên các báo đài hiện nay, phổ biến hình ảnh hàng dài bao lúa đã gặt, giê sạch và vô bao gọn gàng nhưng không thấy bóng dáng thương lái đến mua. Tiền thuê máy gặt đập, phương tiện chở lúa, công thợ cao hơn trước. Giá thuê máy gặt lúa đã leo lên 400.000 đồng/công (= 1.000 mét vuông), trong khi trước đó chỉ xê xích vào khoảng 350.000 đồng/công tùy vào vị trí vận chuyển xa gần.
Hoặc hình ảnh nhiều héc ta cách đồng lúa phơi trên đồng khô khan và nắng nóng nhưng không thấy máy gặt đập hoạt động. Nguy cơ cháy đồng lúa đang khô úa hiện nay rất cao. Nếu xảy ra cháy đồng lúa thì khả năng lan rộng rất nhanh và thiệt hại rất cao vì hiện nay đang là đỉnh điểm mùa khô hạn, lượng nước trên các sông rạch, ao hồ đang ở mức rất thấp, lượng bốc hơi cao, nhiệt độ nóng gay gắt và gió mạnh.
Phần lớn dư luận cho rằng nguyên nhân chính là do giá xăng dầu tăng cao sau cuộc chiến vùng Vịnh làm tắc nghẽn nguồn cung xăng dầu. Giá xăng ở nơi nào trên thế giới cũng tăng, và Việt Nam cũng không tránh khỏi.
Trước tình thế này, Chính phủ Việt Nam đang triển khai các biện pháp bình ổn giá xăng dầu trong nước, bao gồm trích chi quỹ bình ổn, giảm thuế và tạm ứng 8.000 tỉ đồng từ ngân sách nhưng nhìn chung, giá cả thị trường và lạm phát đang có xu hướng tiếp tục tăng.
Bên cạnh đó, đã có những đề xuất Chính phủ phải nhanh chóng thu mua dự trữ lúa cho nông dân trong lúc này hoặc thúc đẩy các công ty xuất khẩu lúa, thương lái “nới tay” tăng giá thu lúa cho nông dân. Một số xã đã phát hành công văn, đề nghị sở nông nghiệp và môi trường hỗ trợ máy gặt cho xã vì lúa đang chín rộ nhưng khả năng đáp ứng từ cấp sở cực kỳ hạn chế. Trước tình huống nhiều thách thức này, có một số vấn đề cấp bách cần giải quyết sớm và quyết liệt.
Việc “bình ổn”, trợ giá xăng dầu rất cần thiết, nhưng có thể không hợp lý nếu xét trên diện rộng. Giảm giá xăng dầu phần nào sẽ giúp hạn chế thiệt hại chi phí cho đi lại, dịch vụ, phân phối hàng hóa nhưng cần có những ưu tiên lĩnh vực dựa vào tình huống cấp bách.
Các quỹ bình ổn xăng dầu hay các quỹ hỗ trợ nông dân, Quỹ Khuyến nông, hoặc các chi phí từ đề án 1 triệu héc ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp cần cân nhắc hỗ trợ thu hoạch lúa cho nông dân qua trợ giá xăng dầu trên mỗi héc ta thu hoạch lúa.
Nếu dùng tiền quỹ bình ổn để hạ giá xăng dầu chung cho mọi lĩnh vực và đối tượng thì có thể người giàu (đi xe hơi trong đô thị, dùng xăng dầu cho việc làm mát không khí, bơm nước trong gia đình) hưởng lợi nhiều hơn nông dân nghèo.
Nếu lúc này, Chính phủ phải tăng thu mua lúa tạm trữ thì có thể gặp khó khăn trong khi thiếu kho bãi, silo trữ lúa và cả phí năng lượng, nhân công cho bảo quản. Khó có thể buộc các công ty xuất khẩu và thương lái thu mua lúa tăng giá mua vì họ cũng đang gặp khó về chi phí - lợi ích trong thương vụ lúa gạo năm nay.
Nếu các vấn đề này không sớm được giải quyết thì đề án 1 triệu héc ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp có nhiều nguy cơ không đạt kết quả như kỳ vọng và xa hơn, người nông dân ở đồng bằng sẽ không còn mặn mà đến việc tiếp tục đầu tư lâu dài cho canh tác lúa.
(*) Đại học Cần Thơ
