(KTSG) - Trong thế giới trùng vây những thuật toán, bạn là một con mồi. Bạn chạy đâu cho thoát khỏi những tấm lưới dữ liệu tự động được giăng ra từ những YouTube, Facebook, Spotify, TikTok, Netflix và nhiều... nhiều đến mức bạn không thể ngờ được?
Bằng sự tiện ích, thuật toán (algorithm) đã và đang chi phối đời sống của bạn và thế giới mà bạn đang sống.
Một lịch sử “ẩn mình”
Trong cuốn sách Thuật toán biến đổi thế giới - Văn hóa nhân loại dưới quyền năng của bộ lọc công nghệ(*), tác giả Kyle Chayka - cây bút phê bình văn hóa và công nghệ của tờ The New Yorker - đã lược thuật lại quá trình con người tạo ra thuật toán và thuật toán chi phối con người.
Chúng ta dễ nghĩ rằng thuật toán là thứ chỉ có trong thời đại công nghệ, nhưng ở cuốn sách này, từ những trang đầu, tác giả đã cho thấy đó là một “cuộc chơi” từ ngàn xưa. Ẩn dụ đáng kể về hành trình kiếm tìm thuật toán, theo tác giả, là câu chuyện “Cỗ máy chơi cờ người Thổ” do Johann Wolfgang Ritter von Kempelen sáng chế vào năm 1769 để tặng nữ hoàng Áo.
Cỗ máy này thực chất là một chiếc tủ gỗ, bên trên là một hình nộm người đàn ông Thổ Nhĩ Kỳ đang chơi cờ, tay trái của hình nộm đặt trên bàn cờ để đi các nước cờ (Tuy làm hình nộm người Thổ nhưng vào thời ấy, người Thổ không giỏi chơi cờ - hóa ra chỉ là trang trí cho có vẻ bí ẩn thôi!).
Cỗ máy này đã trở thành huyền thoại vì nó từng đấu thắng những nhân vật chính trị như Benjamin Franklin, cả Napoléon Bonaparte. Lại có một bí mật động trời hơn: trong tủ gỗ kia là một kỳ thủ nhỏ con ngồi lom khom để quan sát các quân cờ từ dưới đáy bàn cờ và bằng các cần gạt, dây kéo, kỳ thủ trong bóng tối điều khiển bàn tay hình nộm để “ông người Thổ” với tấm áo choàng và bộ ria mép phù phép chiến thắng nhiều đối thủ trong những cuộc cờ khó ngờ.
Con người ẩn mình trong một bộ máy, đó là ẩn dụ của câu chuyện “Cỗ máy chơi cờ người Thổ” (Mechanical Turk) khi nói về việc con người tìm ra các thuật toán để giải quyết những vấn đề trong cuộc sống. Một phù thủy xứ Oz đứng sau tấm màn che như một thực thể toàn tri lạ lùng nhưng hóa ra lại là một thứ quá chừng dễ hiểu.
Bóng ma công nghệ với vô vàn thuật toán đang chi phối chúng ta phải chăng cũng là một bàn cờ của những con người ẩn mình trong bóng tối của thung lũng Silicon hay trong các phòng thí nghiệm công nghệ đâu đó trên mặt đất này?
Lần lại lịch sử thuật toán, hóa ra con người đã tìm các quy trình, phương trình từ cổ xưa. Điều này thể hiện trên những hình chữ nêm ở Babylon (nay là Iraq) từ 1.800 đến 1.600 năm trước Công nguyên. Con người thời đã dùng các thuật toán cho nhiều mục đích khác nhau, từ đào giếng, đóng một chiếc ghế cho đến xây một tường thành.
Trình bày một công thức bằng một danh sách các quy tắc theo từng bước tính toán, tức là ta đã sử dụng một thuật toán để triển khai công thức đó. Kiếm tìm và tối ưu hóa tác dụng các thuật toán trở thành một phần quan trọng trong dòng chảy tiến hóa tri thức của nhân loại, từ xã hội cổ xưa thể hiện trên các ký tự hình nêm cho đến các ghi chép của Euclid năm 300 trước Công nguyên, từ quá trình du hành tri thức vào thế kỷ 12 từ thế giới Ảrập sang phương Tây để sinh ra thuật ngữ “algorithm” cho đến sự ra đời của máy tính “để máy móc có thể xử lý được những thứ khác ngoài các con số” vào thế kỷ thứ 18 ở Anh quốc...
Những thuật toán của trí tuệ nhân tạo đang chi phối đời sống chúng ta hôm nay thực ra đã được “chuẩn bị” từ cuối thế kỷ 19 với máy phân tích của Charles Babbage đến cỗ máy thông minh trong bản phác thảo năm 1936 của Alan Turning. Nhưng những gì đang xảy ra lại là một bước tiến công nghệ khiến chúng ta không khỏi sửng sốt. Con người đã nấp sau cỗ máy, và đã đến lúc con người biến mất khỏi cỗ máy để cỗ máy tự vận hành, tự tạo sinh trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
Thế giới lọc: ở đó hẳn hay bước ra?
Khi tìm kiếm thông tin mua một món hàng, bạn sẽ được gợi ý liên tục các mặt hàng tương tự để tha hồ chọn lựa. Khi nghe Spotify hay xem phim trên Netflix bạn được gợi ý đúng gu nhạc, gu phim mình thường nghe và xem. Một người lạ gửi lời kết bạn trên mạng xã hội, bạn sẽ được biết người đó và bạn đó có bao nhiêu bạn chung.
Bạn không biết “bộ lọc về mối quan hệ” đã xử lý dữ liệu (data) vào lúc nào, lúc bạn ngừng trượt trên điện thoại một phần tư giây hay lúc bạn đã thực sự có một thao tác để lại dấu vết vô tình nào đó trên “cõi mạng”? Nó có ăn uống và ngủ nghỉ như bạn không mà bất cứ lúc nào cũng có thể đáp ứng nhanh đến vậy. Tiện ích thì có, tất cả những việc trên khiến bạn ít tốn thời gian tìm hiểu mọi thứ trên đời. Điều này nếu sống vào năm 2000, bạn khó có thể ngờ tới.
Cuốn sách này giải thích cơ chế mà các bộ lọc thuật toán đang hoạt động và chi phối trở lại với văn hóa của thời chúng ta sống, từ chỗ tiện ích chúng cho thấy nguy cơ biến chúng ta thành những người lệ thuộc và bị dẫn dắt.
Chúng làm phẳng quá trình sáng tạo khi ngọt ngào với thị hiếu và đẩy những giá trị đại chúng, thương mại lên mức tối ưu hóa (dĩ nhiên là sẽ chẳng coi giá trị sáng tạo, sự độc đáo ra gì!).
Những luồng tin mà thuật toán đưa ra dưới dạng đề xuất đang khiến con người nhầm tưởng mình được phục vụ nhưng hóa ra không phải, vì nó khiến con người ngày càng xa cách nhau hơn, con người đầy đủ hơn nhưng lại thiếu thốn hơn, tưởng mình phong phú hơn nhưng thực tế lại đơn điệu và nhàm chán hơn...
Ở trang 255, tác giả kể về một trường hợp học sinh 14 tuổi ở London tự tìm đến cái chết chỉ vì đắm chìm trong thế giới những trang mạng xã hội tiêu cực, liên quan đến hãm hại, trầm cảm và tự tử. Luồng thông tin mà thuật toán gợi ý đã trở thành một dạng sát nhân. Có lẽ đây không là trường hợp hy hữu nữa rồi.
Việc tiêu thụ những luồng thông tin được gợi ý đang dẫn đến những thay đổi bước ngoặt trong giá trị đời sống con người và văn hóa nhân loại. Công nghệ từ chỗ trung lập đã trở thành công cụ của những người ngồi trong bóng tối để điều khiển những quân cờ.
Không với mục đích giải trí mua vui thuần túy, mà là những màn thao túng quyền lực của các tập đoàn công nghệ hàng đầu, các nhãn hàng và “chủ vựa” nền tảng ứng dụng... Và bạn, không, tất cả chúng ta, nếu vẫn bước đi trong nguyên lý cào bằng cán phẳng của các thuật toán, thì khác gì những con mồi ngây ngô thời thượng?
Nhìn rộng hơn, trong lĩnh vực văn hóa, tác giả Kyle Chayka đưa ra một số đề xuất vào cuối sách. “Để chống lại thế giới lọc, chúng ta phải trở thành nhà giám tuyển văn hóa của chính mình, tự chịu trách nhiệm cho những gì mình đang tiêu thụ.
Không quá khó để dành lại quyền kiểm soát. Bạn chỉ cần đưa ra mạch ngầm văn hóa của riêng mình, đưa bạn đến với những hướng đi mới, đến với những quyết định độc lập hơn nữa. Qua thời gian, chúng sẽ kết hợp lại để tạo thành một gu thưởng thức riêng, và cuối cùng là một hình ảnh tự nhận thức về bản thân”, tác giả viết. Có lý tưởng quá không?
Độc giả, dù là người đang kinh doanh trên nền tảng số cần biết nguyên lý thuật toán là gì hay chỉ đơn thuần là người vô nhiễm với mạng xã hội chẳng hề biết đặt hàng qua mạng, có lẽ đều cảm thấy những gì được trình bày qua mỗi chương sách đều thực sự thú vị và bổ ích.
(*) Tên gốc: Filterworld: How Algorithms Flattened Culture, tác giả Kyle Chayka. Bản tiếng Việt do Hạnh Bùi dịch, Phanbook & NXB Dân Trí, năm 2026.
