Để TPHCM chuyển màu từ vùng nâu sang vùng xanh

(KTSG) - Kể cả khi chưa mở rộng, TPHCM đã chiếm khoảng 24% tổng GDP của cả nước, do đó, quá trình chuyển đổi thực trạng nơi đây từ vùng nâu sang lộ trình thành phố xanh đóng vai trò quan trọng đối với mục tiêu Tăng trưởng xanh quốc gia. Việc biến một thành phố nâu sang thành phố xanh - được định nghĩa là GDP tăng trong khi ô nhiễm giảm - là thách thức lớn nhất của thập kỷ, và TPHCM đang quyết tâm làm việc đó thông qua Kế hoạch hành động tăng trưởng xanh.

• Hà Nội chưa cấm xe máy xăng cá nhân trong vùng phát thải thấp
• Tìm lời giải cho bài toán chuyển đổi giao thông xanh tại TPHCM

Cuộc khảo sát quy mô toàn cầu, với 5.435 thành phố đông dân cư, cho thấy đang có sự tách rời rõ rệt theo bốn nhóm, gồm (i). Hơn 2.000 thành phố xanh nhờ đạt mức tăng trưởng cao, giàu hơn trong khi lượng khí thải giảm đáng kể. (ii). Những thành phố nâu, như Hà Nội và TPHCM, có mức tăng trưởng kinh tế nhanh nhưng ô nhiễm cũng tăng do lệ thuộc vào việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch để phát triển. (iii). Nhóm thành phố xám do suy thoái - tình trạng ô nhiễm ít vì nền kinh tế kém hoạt động, cư dân trở nên nghèo. (iv). Nhóm 13 thành phố xuất hiện màu đỏ với GDP giảm trong khi chỉ số ô nhiễm, Nitrogen dioxide (NO2)^(*) tăng.

Không phải ngẫu nhiên mà Nature Cities công bố kết quả khảo sát này vào tháng 5-2026, trùng với thời điểm hội nghị đầu tiên về Chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch tổ chức tại Santa Marta, Colombia, từ ngày 24 đến 29-4-2026. Trong khi các nước xuất khẩu dầu mỏ chống đối, nhiều nước khác còn nghi ngại, việc thoát ly khỏi nhiên liệu hóa thạch, cẩn trọng theo từng giai đoạn với các giải pháp thay thế, đang làm cho rất nhiều nước trở nên giàu hơn, sạch hơn, bền vững hơn.

Nhiều thành phố ở châu Âu, Bắc Mỹ và mới đây tại Trung Quốc đang gặt hái những thành quả đáng kinh ngạc này. Tăng trưởng xanh không còn là một khái niệm lý thuyết mà là hiện thực. Và, Hà Nội, TPHCM cùng các thành phố lớn ở Việt Nam hiện đang ở một bước ngoặt quan trọng: Thúc đẩy quá trình chuyển hướng từ quỹ đạo nâu sang thành phố xanh.

Hà Nội đang nỗ lực tách biệt nguồn phát thải NO2 bằng cách nhắm trực tiếp vào nguồn gốc của vấn đề: cấm xe chạy bằng xăng và xanh hóa lưới điện. Thành phố đang xem xét lệnh cấm xe máy chạy xăng tại một số quận trung tâm, một động thái nhằm buộc người dân chuyển sang sử dụng xe hai bánh điện. Trong khi đó, theo Kế hoạch phát triển điện lực VIII các cụm công nghiệp phía Bắc xung quanh Hà Nội bắt đầu chuyển đổi từ than đá sang khí đốt và điện gió, điều này cuối cùng làm giảm mức độ NO2 nền của thành phố.

Còn TPHCM chọn bước ngoặt về cơ sở hạ tầng. Trước hết là hiện đại hóa sản xuất, chuyển dịch từ sản xuất giá trị thấp, phát thải cao sang công nghệ cao và dịch vụ. Sự tách rời cấu trúc này là một bước đi điển hình hướng tới trở thành một thành phố xanh. Cùng lúc này đầu tư vào xanh hóa giao thông công cộng với việc mở rộng hệ thống tàu điện ngầm và đưa vào sử dụng hệ thống xe buýt điện.

Lộ trình các thành phố xanh có thể khác nhau tùy theo hoàn cảnh, nhưng thường là thay thế đội xe buýt chạy diesel bằng xe buýt điện, áp dụng phí hoặc cấm các phương tiện gây ô nhiễm cao trong trung tâm thành phố, và di dời các ngành sản xuất sử dụng nhiên liệu đốt ra khỏi vùng an toàn đô thị.

Có ba yếu tố chi phối các thành phố nâu như ở Việt Nam: Cơ sở hạ tầng chậm phát triển, nghèo nguồn năng lượng sạch, và ngành công nghiệp thứ cấp. Tăng trưởng kinh tế đang diễn ra nhanh hơn tốc độ xây dựng cơ sở hạ tầng. Và, không giống như các thành phố xanh có nền kinh tế dựa trên dịch vụ như tài chính, công nghệ, các thành phố nâu thường là nơi đặt trụ sở của ngành công nghiệp sản xuất nặng của thế giới, có nghĩa là về cơ bản họ đang xuất khẩu không khí sạch của mình sang các quốc gia giàu có hơn.

Để giải quyết những thách thức to lớn này, kể từ năm 2026, TPHCM đẩy nhanh việc thực hiện Kế hoạch hành động tăng trưởng xanh dựa trên bốn trụ cột, gồm chuyển dịch nền kinh tế, cải cách toàn diện giao thông vận tải, phát triển hạ tầng thành phố mát mẻ, và điện khí hóa cảng cùng hệ thống logistics.

Thành phố đang tích cực khuyến khích chuyển đổi sang lĩnh vực công nghệ cao và dịch vụ tài chính, bao gồm Khu công nghệ cao Sài Gòn và Trung tâm tài chính Thủ Thiêm. Các lĩnh vực này tạo ra GDP cao với lượng khí thải NO2 gần bằng 0. Cùng lúc đó di dời các nhà máy gây ô nhiễm nội thành đến các khu công nghiệp sinh thái nơi được trang bị lưới điện tập trung sạch hơn.

Việc cải cách giao thông vận tải mang tính toàn diện chứ không chỉ là thêm nhiều xe buýt, theo đó đầu tư hệ thống metro xương sống. Thay vì ô tô điện, thành phố đang tập trung vào xe máy điện với các giải pháp thiết thực bao gồm triển khai rộng rãi các trạm đổi pin để xe máy điện trở nên tiện lợi đối với hàng triệu tài xế giao hàng.

Là một siêu đô thị nhiệt đới, nhu cầu năng lượng của TPHCM tăng cao do sử dụng máy điều hòa không khí, tạo ra vòng luẩn quẩn về nhiệt và ô nhiễm. Việc hình thành cơ sở hạ tầng cho một thành phố mát mẻ đồng nghĩa với việc tách biệt nhiệt, và các dự án phát triển mới tại Thủ Thiêm đang nghiên cứu hệ thống làm mát theo khu vực, bao gồm các nhà máy tập trung hiệu quả hơn 30% so với các máy điều hòa riêng lẻ và có thể dùng tấm pin mặt trời quy mô lớn để cung cấp năng lượng.

TPHCM phải trở thành lá phổi xanh thông qua Luật Quy hoạch đô thị 2026 quy định 20-30% diện tích phát triển đô thị mới phải thấm nước, bao gồm công viên và công trình mặt nước. Điều này làm giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, từ đó giảm nhu cầu năng lượng hiện đang vận hành các nhà máy điện sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Cuối cùng, việc điện khí hóa cảng và hệ thống hậu cần (logistics) rất có ý nghĩa, vì TPHCM là một trung tâm vận chuyển hàng hóa quốc tế nơi có hàng ngàn xe tải và tàu thuyền chạy bằng diesel ra vào mỗi ngày. Trước hết, triển khai cấp điện tại các cảng cho phép tàu thuyền kết nối trực tiếp vào lưới điện thay vì để các động cơ diesel khổng lồ của chúng hoạt động không tải khi neo đậu. Thứ hai là chuyển đổi đội xe vận tải hạng nặng phục vụ các cảng trước đây sang xe chạy bằng khí LNG hoặc xe hybrid điện-hydro, hình thành nên hành lang logistics xanh.

Để chuyển từ thành phố nâu sang thành phố xanh, các nhà nghiên cứu cho rằng các thành phố lớn tại Việt Nam không thể dựa vào sự thay đổi dần dần mà chuyển thẳng sang điện khí hóa hoàn toàn đội xe máy và đầu tư mạnh mẽ vào hydro xanh cho các khu công nghiệp.

(*) NO2 được đo lường từ ảnh vệ tinh - là một chỉ số ô nhiễm độc đáo vì nó chỉ ở gần nơi phát thải, tồn tại trong thời gian ngắn và nhanh chóng biến mất nếu nguồn phát thải bị loại bỏ.