(KTSG Online) - Doanh nghiệp Việt đang đứng trước “luật chơi mới”, khi tiêu chuẩn quốc tế và ESG trở thành điều kiện bắt buộc thay vì lựa chọn. Tuy vậy, khoảng cách về năng lực, chi phí và cơ chế hỗ trợ vẫn là rào cản lớn cần được tháo gỡ.
- Doanh nghiệp châu Âu tăng niềm tin, chuyển hướng đầu tư giá trị cao tại Việt Nam
- Giải mã niềm tin kinh doanh và lộ trình bứt phá của doanh nghiệp
Những đòi hỏi mới từ bối cảnh kinh doanh toàn cầu
Ông André de Jong, Thành viên Ban điều hành EuroCham Việt Nam, cho rằng môi trường kinh doanh đang có nhiều thay đổi và sự thay đổi bắt đầu từ chính cách các nhà đầu tư nhìn nhận Việt Nam. "Việt Nam không còn là một dấu chấm nhỏ trên bản đồ nữa… mà đang trở thành một đối tác được biết đến và tin cậy”, ông nói tại Hội thảo Economic Outlook 2026: Doanh nghiệp FDI và lộ trình đồng hành cùng Việt Nam vươn mình, do Tạp chí Kinh tế Sài Gòn tổ chức sáng 2-4.
Theo ông, trong bối cảnh thế giới nhiều bất ổn, yếu tố được các doanh nghiệp châu Âu đánh giá cao nhất là sự ổn định và khả năng dự báo. Điều này giúp Việt Nam trở thành “mỏ neo chiến lược” trong biến động.
Tuy nhiên, cùng với cơ hội là sự thay đổi sâu sắc trong “luật chơi”. Ông Jackson Woo, Tổng giám đốc SGS Việt Nam, cho rằng các nhà mua hàng toàn cầu đã nâng chuẩn. “Giá cạnh tranh và giao hàng đúng hạn không còn đủ. Người mua yêu cầu tiêu chuẩn quốc tế, ESG và khả năng truy xuất nguồn gốc”, ông nói.
Ông Jackson Woo cho rằng, các tiêu chuẩn như ISO, cùng các cơ chế như CBAM, đang trở thành điều kiện bắt buộc. “Tiêu chuẩn vừa là lá chắn, vừa là tấm hộ chiếu”, vị lãnh đạo SGS Việt Nam nói và nhấn mạnh rằng, tiêu chuẩn còn giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro, và tăng cơ hội mở rộng thị trường.
Không phải các doanh nghiệp châu Âu “thích” các quy định ESG mà đây là điều họ buộc phải tuân thủ theo yêu cầu từ EU. Vì vậy, theo Đại diện EuroCham, họ buộc phải yêu cầu toàn bộ chuỗi cung ứng, bao gồm cả các nhà cung cấp tại Việt Nam, phải đáp ứng các tiêu chuẩn này.
Ở góc độ sản xuất, ông Andre de Jong cho rằng Việt Nam đang chuyển dịch khỏi mô hình gia công sang các mô hình có giá trị cao có chủ đích hơn. Ông nhấn mạnh AI và bán dẫn “không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc” để duy trì năng lực cạnh tranh toàn cầu.
Cùng lúc, ông Trương Khắc Nguyên Minh, Phó tổng giám đốc Công ty cổ phần Prodezi Long An, cho rằng lợi thế chi phí đang dần mất vai trò quyết định. “Đang có một sự chuyển dịch mang tính cấu trúc từ cạnh tranh dựa trên chi phí sang cạnh tranh dựa trên năng lực tuân thủ”, ông nói. Theo đó, nhà đầu tư hiện không chỉ tìm nơi có mức chi phí thấp, mà tìm “một nền tảng có thể giúp họ vận hành bền vững và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế”.
Các bước để hỗ trợ doanh nghiệp theo kịp tiêu chuẩn
Trước những yêu cầu mới, các diễn giả cho rằng doanh nghiệp Việt Nam không thể tiếp cận theo cách tự phát, mà cần một lộ trình rõ ràng. Ông Jackson Woo đưa ra một khung hành động gồm năm bước, bắt đầu từ việc cam kết và thay đổi nhận thức, sau đó đến đánh giá khoảng cách, thông qua việc đối chiếu thực tiễn hiện tại với các tiêu chuẩn toàn cầu.
Doanh nghiệp cần chủ động hợp tác với các đối tác và chuyên gia, bao gồm hiệp hội ngành, khách hàng FDI hoặc các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, đồng thời làm việc với các tổ chức chứng nhận uy tín để được tư vấn và tiền kiểm toán.
Ông cũng nhấn mạnh việc nâng cấp quy trình và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, trước khi tiến tới chứng nhận và truyền thông. Các tiêu chuẩn không chỉ là một “danh sách kiểm tra” mà còn giúp doanh nghiệp cải thiện hiệu quả vận hành.
Ở góc độ doanh nghiệp châu Âu, ông Andre de Jong cho rằng điều quan trọng là xác định điểm xuất phát của doanh nghiệp và những điểm cần bổ sung, lấp đầy. Ông cũng cho biết EuroCham đang xây dựng các chương trình hỗ trợ SME, nhằm giúp doanh nghiệp hiểu và từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn.
Trong khi đó, ông Trương Khắc Nguyên Minh nhấn mạnh vai trò của hạ tầng. Theo ông, mô hình khu công nghiệp sinh thái với bốn trụ cột gồm hạ tầng kỹ thuật bền vững; cộng sinh công nghiệp; hệ sinh thái dịch vụ tích hợp; hạ tầng số hóa và quản trị dữ liệu sẽ hỗ trợ cho doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn từ đầu.
“Doanh nghiệp không chỉ cần mặt bằng, mà cần một nền tảng hỗ trợ vận hành theo tiêu chuẩn mới”, ông Minh nói.
Gỡ điểm nghẽn để doanh nghiệp vươn mình
Dù lộ trình đã rõ, các diễn giả đều thừa nhận doanh nghiệp Việt Nam đang đối mặt với nhiều rào cản.
Chuyên gia kinh tế TS. Huỳnh Thanh Điền cho rằng có ba rào cản chính khiến doanh nghiệp khó theo kịp các tiêu chuẩn mới. Thứ nhất, mức độ yêu cầu về tiêu chuẩn có khác nhau giữa các thị trường khác nhau vô hình trung đã tạo cho doanh nghiệp một tâm lý “đi tìm những thị trường dễ hơn để bán hàng”. Ông Điền nói rằng, châu Âu là thị trường có những đòi hỏi khắt khe nhất, sau đó là thị trường Mỹ, nhưng cũng còn nhiều thị trường châu Á dễ dãi hơn trở thành "con đường lui" của các doanh nghiệp đang lần lữa trước việc nâng chuẩn. Tuy nhiên, theo ông, vấn đề cốt lõi không phải là không muốn làm hay sự trù trừ như nói trên, mà là "không biết bắt đầu từ đâu", trong khi các cam kết quốc tế chưa được cụ thể hóa đầy đủ trong hệ thống pháp lý và hỗ trợ trong nước.
Thứ hai là bài toán chi phí. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn nói chung trước mắt đòi hỏi sự đầu tư lớn vào công nghệ, quy trình và hệ thống vận hành, trong khi hiệu quả chỉ có thể gặt hái được trong dài hạn. Doanh nghiệp đối mặt với rủi ro đầu ra, còn các cơ chế như tín dụng xanh hay hạ tầng hỗ trợ vẫn chưa rõ ràng, đồng bộ. "Nếu phải tự làm toàn bộ để đạt chuẩn ESG thì rủi ro rất lớn", ông nói.
Thứ ba là thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro. Doanh nghiệp phải tự gánh chi phí đầu tư, trong khi chưa có cam kết rõ ràng từ các bên như khối FDI về đầu ra, khiến họ e ngại khi chuyển đổi.
"Nếu những điểm nghẽn này không được tháo gỡ bằng các chính sách cụ thể sẽ dẫn đến tình trạng cơ hội thì nhiều nhưng doanh nghiệp nội địa không tận dụng được, trong khi doanh nghiệp nước ngoài tiếp tục chiếm ưu thế. Đây là thách thức cần được giải quyết", ông Điền nói.
Ông André de Jong cũng cảnh báo rằng nếu doanh nghiệp nội địa không nâng cấp, nền kinh tế sẽ thiếu động lực. Nếu SME muốn tham gia chuỗi cung ứng, họ bắt buộc phải nâng cấp theo tiêu chuẩn. Và đây không chỉ là yêu cầu của châu Âu mà của tất cả các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam. Ngay cả khi xuất sang Trung Quốc hay Hàn Quốc, các sản phẩm đó vẫn có thể đi tiếp sang châu Âu nên tiêu chuẩn vẫn áp dụng.
Vì vậy, đây là lựa chọn tham gia hoặc không. Nhưng nếu muốn tham gia, doanh nghiệp buộc phải nâng cấp. "Khoản này không nên nhìn nhận là chi phí mà nên coi là khoản đầu tư", ông André de Jong nói.
Một trong những câu hỏi lớn được đặt ra là làm sao có kinh phí cho các khoản đầu tư chuyển đổi vốn thường tốn kém và có độ trễ về hiệu quả?
Ông André de Jong của EuroCham gợi ý sự kết hợp nhiều kênh. Trước hết là tài chính xanh, bao gồm tín dụng ưu đãi và các công cụ hỗ trợ chuyển đổi bền vững. Bên cạnh đó là các chính sách trợ cấp hoặc ưu đãi từ Nhà nước nhằm giảm chi phí đầu tư ban đầu. Ngoài ra, vai trò của khu công nghiệp và các hiệp hội cũng được nhấn mạnh, thông qua việc cung cấp hạ tầng dùng chung, dịch vụ tư vấn và các nền tảng hỗ trợ tuân thủ tiêu chuẩn.
Về mặt triển khai, ông Jackson Woo, Tổng giám đốc SGS Việt Nam, khuyến nghị doanh nghiệp không nên tiếp cận theo kiểu "làm tất cả cùng lúc", mà cần đi từng bước.
"Doanh nghiệp nên bắt đầu từ những tiêu chuẩn liên quan trực tiếp đến KPI và hoạt động kinh doanh cốt lõi", ông nói. Theo ông, việc ưu tiên các hạng mục có thể tạo dòng tiền trước sẽ giúp doanh nghiệp duy trì nguồn lực, từ đó mới mở rộng sang các tiêu chuẩn phức tạp hơn.
Ông cũng nhấn mạnh yếu tố cốt lõi không nằm ở chứng chỉ, mà ở năng lực nội tại. Doanh nghiệp có thể dựa vào tư vấn bên ngoài trong giai đoạn đầu, nhưng về lâu dài phải tự xây dựng và vận hành hệ thống.
"Chứng nhận không phải là một kỳ thi mà là bằng chứng cho năng lực, uy tín và cam kết phát triển bền vững của doanh nghiệp", ông Woo khẳng định.
Để doanh nghiệp vừa và nhỏ "chen chân" vào hệ sinh thái
Câu hỏi được đặt ra là làm thế nào để các doanh nghiệp nhỏ hiện chiếm tới 97% doanh nghiệp Việt Nam có thể theo kịp các tiêu chuẩn quốc tế trong khi nguồn lực tài chính hạn chế? Liệu có một lộ trình nhỏ hay cơ chế chia sẻ nguồn lực nào từ các khu công nghiệp để SME có thể nâng cấp từng bước mà không bị đứt gãy tài chính hay không?
Trả lời vấn đề này, ông Trương Khắc Nguyên Minh, đại diện Prodezi Long An, cho rằng không cần một "bước nhảy ngay lập tức" mà quan trọng là xây dựng lộ trình phù hợp. Theo ông, doanh nghiệp không nhất thiết phải đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn ngay từ đầu, mà cần được tiếp cận thông tin rõ ràng về yêu cầu của nhà đầu tư quốc tế để tự xây dựng lộ trình nâng cấp. Không nhất thiết phải có một nhà cung cấp đáp ứng được ngay tức khắc mà cần chia sẻ thông tin để doanh nghiệp hiểu và tự sắp xếp lộ trình cho mình, ông nói.
Ông Minh cho biết Prodezi Long An đang triển khai hệ sinh thái kết nối đối tác dịch vụ và chuỗi cung ứng, phối hợp với các hiệp hội doanh nghiệp để "cụ thể hóa yêu cầu" từ phía nhà đầu tư nước ngoài. Song song đó, khu công nghiệp cũng đầu tư các hạ tầng dùng chung như xử lý nước thải, năng lượng và hệ thống dữ liệu môi trường, qua đó giảm bớt gánh nặng đầu tư ban đầu cho doanh nghiệp. Đi với một nền tảng cụ thể, có lộ trình rõ ràng sẽ là cách nhanh nhất để SME tham gia chuỗi cung ứng.
Đại diện EuroCham chia sẻ hiệp hội này đang xây dựng một cơ chế hỗ trợ riêng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Theo đó, "SME helpdesk" sẽ đóng vai trò như một điểm kết nối, giúp doanh nghiệp hiểu rõ các yêu cầu kỹ thuật, lộ trình tuân thủ và cách tiếp cận các tiêu chuẩn của thị trường châu Âu.
Ở góc độ chính sách, TS. Huỳnh Thanh Điền nhấn mạnh từ khóa "cộng hưởng" giữa khu vực FDI, doanh nghiệp nội địa và hạ tầng. Theo ông, FDI không chỉ mang vốn mà còn cần một hệ sinh thái nhà cung cấp nội địa để tối ưu chi phí và bám rễ lâu dài. "Phải có chính sách gắn lợi ích của doanh nghiệp FDI với phát triển nhà cung cấp trong nước… chứ không thể chỉ kêu gọi", ông nói.
Ông Điền đề xuất các ưu đãi dành cho FDI cần đi kèm điều kiện cụ thể về tỷ lệ nội địa hóa hoặc chương trình phát triển nhà cung ứng. Đồng thời, cần thiết kế các cơ chế chia sẻ rủi ro cho doanh nghiệp nội địa, như hỗ trợ lãi vay, hỗ trợ chi phí đầu tư hoặc phát triển mô hình hạ tầng dịch vụ thay vì chỉ cho thuê đất. "Chúng ta phải chia sẻ rủi ro và chia sẻ lợi ích… chuyển đổi xanh bằng một hệ sinh thái, không phải nỗ lực riêng lẻ", ông nói.
Đặc biệt, ông Điền cũng nhấn mạnh vai trò của hạ tầng như một "đột phá của đột phá". Theo đó, các khu công nghiệp cần được thiết kế với hệ thống năng lượng sạch, xử lý nước thải và dữ liệu dùng chung, giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ. "Hạ tầng phải đi trước… nếu doanh nghiệp phải tự đầu tư từ A đến Z thì không ai dám làm", ông nhận định.
Với các nhà máy hiện hữu, ông Minh cho rằng việc cải tạo không thể làm theo kiểu "đập đi xây lại", mà cần cách tiếp cận từng bước. Ông chỉ ra ba hướng cải tạo theo module ưu tiên, tối ưu hóa dòng chảy vật chất trong nhà máy và kết nối với hệ sinh thái bên ngoài để tận dụng tài nguyên và giảm chi phí. Chuyển đổi, theo ông Minh, không phải là một cú nhảy tức thời, mà là "một quá trình được tối ưu hóa liên tục".
