Gọi vốn yếu ớt, nhiều startup ASEAN đóng cửa hoặc trở thành zombie

(KTSG Online) - Môi trường gọi vốn khó khăn hơn trong năm 2025, nhiều startup Đông Nam Á phải đóng cửa hoặc trở thành những "công ty xác sống” (zombie) - tồn tại lây lất vì không có vốn mới để phát triển.

• Startup Việt hứng khởi với Tháng Mười
• Startup âm nhạc Việt ngọc bất trác bất thành khí

Dữ liệu của Crunchbase cho thấy nguồn vốn đầu tư vào các startup trên toàn cầu tăng khoảng 30% trong năm 2025, nhưng Đông Nam Á lại tụt hậu trong quá trình hồi phục sau “mùa đông gọi vốn”. Theo DealStreetAsia, các startup ASEAN đã huy động được 1,16 tỉ đô la trong quí cuối 2025, giảm nhẹ so với cùng kỳ trước đó. Tính cả năm, nguồn vốn tăng 18% lên 5,4 tỉ đô la, nhưng vẫn chỉ bằng 1/4 của mức đỉnh năm 2021. Một nhà đầu tư mạo hiểm đang làm ăn ở Đông Nam Á nhận xét rằng nhiều công ty xem xét việc chuyển hướng kinh doanh hoặc bán tài sản.

Startup “ngôi sao” kém thích nghi cũng bị đào thải

Thiếu thích nghi nhanh với các điều kiện kinh doanh thay đổi đột ngột là điểm yếu chính của các startup Đông Nam Á.

Thành lập năm 2019, Ula là nền tảng kết nối B2B dành cho các cửa hàng tạp hóa nhỏ (warung) ở Indonesia. Ula từng được xem là ngôi sao đang lên, bởi thu hút các quỹ đầu tư lớn đặt cược vào mô hình hứa hẹn là mang lại làn gió đổi mới cho hệ thống phân phối kém hiệu quả ở Indonesia.

Trong vòng gọi vốn hạt giống 6-2020, Ula đã huy động được 10,5 triệu đô la. Tiếp đó, trong series B tháng 10-2021, Ula gọi vốn thành công 87 triệu đô la. Thương vụ gây tiếng vang bởi đích thân tỷ phú Jeff Bezos tham gia và đây là khoản đầu tư “cột mốc” của ông Bezos vào thương mại điện tử Đông Nam Á. Vòng này do các quỹ lớn như Prosus Ventures, Tencent và B-Capital dẫn đắt, ngoài ra còn có Northstar Group, AC Ventures và Citius.

Covid-19 đã làm gián đoạn việc ra mắt các hoạt động bán hàng và trung tâm hậu cần của Ula. Mạng lưới warung nằm rải rác khắp nơi trên xứ vạn đảo, khiến việc giao hàng chặng cuối từ các trung tâm phân phối trở nên tốn kém và mất nhiều nhân công. Ula đã tìm cách cải thiện hiệu quả bằng cách cho phép các chủ cửa hàng lấy hàng từ "điểm tập kết hàng" cách đó 1-2 cây số, nhưng việc đạt được lợi nhuận sớm tỏ ra khó khăn.

Môi trường gọi vốn xấu đi sau năm 2022, Ula kết luận rằng việc mở rộng hơn nữa sẽ khó khăn và tuyên bố tạm ngừng hoạt động kinh doanh vào năm 2023. Tình hình không được cải thiện và công ty dần đóng cửa năm 2024. Đến tháng 2-2025, Ula đã trả lại khoảng 30% số vốn đã gọi được và chính thức chịu xóa tên dù rằng startup vẫn còn 50 triệu đô la trong tài khoản. Nhà sáng lập Nipun Mehra nói quyết định là chẳng đặng đừng, bởi mô hình kinh doanh quá tốn kém và khó đạt được lợi nhuận trong bối cảnh khó gọi vốn. Tiếp đó, nhóm sáng lập Ula lập startup mới Neoflo.ai.

Nhà đầu tư dần “bớt hưng phấn”

Môi trường gọi vốn khó khăn hơn lộ diện khi chính sách thắt chặt tiền tệ toàn cầu bắt đầu vào năm 2022. Lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm chuẩn chỉ 1% trong năm 2022, nhưng có lúc lên đến 5% trong năm 2023. Khi lợi suất trái phiếu tăng và thường song hành với lãi suất, giá trái phiếu giảm; và các nhà đầu tư có xu hướng ưa chuộng các tài sản rủi ro thấp hơn như trái phiếu chính phủ hơn là các khoản đầu tư rủi ro cao vào startup.

“Sự hưng phấn của những năm đầu dường như đã bị kìm hãm bởi thị trường đầy thách thức và điều kiện thoái vốn khó khăn. Các startup cần chứng minh rằng họ có thể kiếm được tiền và mô hình kinh doanh có thể mở rộng quy mô”, Maisy Ng, đối tác quản lý tại Delight Capital có trụ sở tại Singapore nói với Nikkei Asia.

Có phải tại Đông Nam Á thích rình rang?

Takahiro Suzuki, đối tác điều hành tại công ty đầu tư mạo hiểm Genesia Ventures, chỉ ra lý do khiến quá trình phục hồi vốn đầu tư ở Đông Nam Á diễn ra chậm hơn so với Ấn Độ hay phương Tây là do thiếu các vòng gọi vốn “giảm giá trị” (down round). Theo đó, startup huy động vốn mới với mức định giá thấp hơn vòng gọi vốn trước đó.

Trong khi đó, ông Suzuki giải thích rằng các quỹ mạo hiểm có lịch sử lâu đời hơn ở Mỹ, châu Âu và Ấn Độ, nên cổ đông sẵn sàng chấp nhận các vòng gọi vốn giảm giá trị hơn, bởi lợi nhuận thu được từ các khoản đầu tư khác có thể bù đắp cho các khoản lỗ.

Ngược lại, do tương đối mới và thiếu thành tích vững chắc, nhiều quỹ đầu tư địa phương ở Đông Nam Á có xu hướng "phản đối" các vòng gọi vốn làm giảm giá trị tài sản mà họ đang nắm giữ. Tâm lý “giữ thể diện” của cả nhà sáng lập startup và các quỹ luôn muốn tin và muốn người khác tin chắc nịch rằng định giá vòng sau phải lớn hơn để chứng minh rằng startup đang tăng trưởng hay ăn nên làm ra. Kết quả là, một số công ty không thể huy động vốn mới, buộc phải cắt giảm chi phí hoạt động và cuối cùng trở thành những zombie.

Tệ hơn nữa, một vài vụ bê bối đình đám liên quan đến các startup được rót vốn mạnh như eFishery ở Indonesia đã khiến nhà đầu tư lo ngại vấn đề quản trị của các startup ASEAN.

Nhìn vào các thương vụ huy động vốn lớn gần đây, sự dịch chuyển trong lĩnh vực là điều hiển nhiên. Trước đây, các startup gọi được vốn lớn thường là các doanh nghiệp tiêu dùng kỹ thuật số, chẳng hạn như tập đoàn gọi xe Grab và tập đoàn thương mại điện tử Sea.

"Bất kể tình hình thị trường như thế nào, chúng tôi luôn thích đầu tư vào nơi sản xuất “thuốc giảm đau” hơn là “thuốc bổ vitamin”. Nếu một startup có giải pháp giải quyết được vấn đề của khách hàng thì sẽ được trọng hơn. Còn startup đưa ra giải pháp làm cảnh hay thuốc bổ uống lúc dư tiền thường sẽ bị khách cắt bỏ khi ngân sách eo hẹp. Với các startup chú trọng giải pháp và sản phẩm thực tế, thì họ sẽ luôn tìm được cách vượt qua thử thách, ngay cả trong điều kiện thị trường khó khăn”, bà Maisy Ng của Delight Capital nhấn mạnh.

Theo Nikkei Asia, Fintech Singapore, BSA Media