(KTSG) - Mười lăm năm trước, làn sóng sách điện tử (ebook) ở Việt Nam lên cao trào rồi nhanh chóng tan như bọt biển. Lý do rất đơn giản: mỗi nhà xuất bản tự phát triển một app đọc sách riêng nên tựa sách ít, giao dịch rắc rối. Với sách giáo khoa (SGK) điện tử, để tránh vết xe đổ này cần sớm tính đến một sàn giao dịch học liệu.
- Tổng bí thư Tô Lâm: Đưa khoa học và giáo dục thành trụ cột mới trong quan hệ Việt – Trung
- AI định hình lại giáo dục, chuyển từ truyền đạt sang đồng kiến tạo
Tuần qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) ban hành Thông tư 22/2026/TT-BGDĐT quy định tiêu chuẩn SGK điện tử, có hiệu lực từ ngày 22-5-2026. Theo thông tư, SGK điện tử được xây dựng trên cơ sở sách giáo khoa bản in đã được phê duyệt và “không phụ thuộc độc quyền vào công nghệ”(*).
Có vài vấn đề cần bàn sâu hơn về các quy định này. Đầu tiên là về số lượng SGK điện tử, nếu chỉ giới hạn cứng nhắc SGK điện tử là bản số hóa của SGK in thì số tựa sách sẽ khá ít ỏi, từ đó kéo theo nhu cầu sử dụng cũng không cao.
Muốn thị trường SGK điện tử phát triển cần mở ra hướng kinh doanh cho các loại học liệu điện tử khác như slide bài giảng, khung giáo án, sách và tài liệu tham khảo chứ không đóng khung trong một số SGK. Đây là mô hình khá phổ biến ở các nước phát triển. Tại Mỹ có giáo viên hưởng doanh thu từ bán bài giảng, slide dạy học qua các sàn học liệu điện tử đến vài trăm ngàn đô la một năm.
Điểm thứ hai là quy định không phụ thuộc độc quyền công nghệ, điều này tưởng chừng dễ mà lại khó. Lý do là để phân phối ở dạng điện tử thì mỗi đơn vị phát hành phải xây dựng một hệ thống riêng của họ, từ máy chủ mã hóa file, thanh toán trực tuyến đến ứng dụng (app) đọc sách.
Vì vậy, cho dù sử dụng cùng một tiêu chuẩn kỹ thuật theo quy định của Thông tư 22 thì các hệ thống phân phối vẫn không thể “bắt tay” với nhau để cung cấp ebook qua lại. Muốn làm được điều này thì cần thêm một số chuẩn chung về hạ tầng và đối soát dữ liệu giữa các hệ thống phát hành ebook. Về mặt kỹ thuật thì có thể giải quyết được nhưng về hiệu quả kinh tế lại không đạt vì sẽ đẩy chi phí lên quá cao, khó thu hồi vốn đầu tư.
Với sự quản lý của Bộ GD&ĐT, các nhà xuất bản, công ty sách và cả tác giả cá nhân, giáo viên... sẽ có đủ lòng tin để ký hợp đồng tác quyền giao file cho đơn vị tổng phát hành. Có như vậy thì sàn này vừa đạt hiệu quả kinh doanh tốt, vừa tạo ra một thị trường học liệu cạnh tranh lành mạnh, giúp giáo viên, tác giả có thêm thu nhập từ việc bán học liệu, tài liệu tham khảo, bài giảng dạng điện tử.
Đây chính là sự bất tiện đã dẫn đến cái chết lâm sàng của thị trường sách điện tử Việt Nam chỉ sau năm năm sôi động. Khi đó, với hàng chục nhà phát hành, người đọc phải cài nhiều app khác nhau để mua và đọc ebook của từng đơn vị.
Trong giai đoạn bùng nổ ở Việt Nam từ các năm 2010-2015, đã có vài công ty công nghệ đầu tư hệ thống phát hành ebook với tham vọng trở thành “Amazon Việt” nhưng đều bỏ cuộc. Lý do không nằm ở công nghệ mà ở lòng tin.
Các tác giả, nhà xuất bản không muốn chuyển giao file lên các hệ thống khác vì trước đó đã có vài bài học từ các vụ chuyển giao xong thì file bị lộ, chia sẻ tràn ngập trên mạng. Vì lý do đó, họ chọn cách tự làm hệ thống phát hành, dẫn đến tình trạng “mỗi nhà một app”.
Tình trạng này khiến nhu cầu của người đọc muốn tìm một nơi có thể mua đủ loại ebook và chỉ dùng một app để giao dịch không được đáp ứng. Đây là lý do chính dẫn đến việc thị trường ebook thoái trào chỉ sau vài năm sôi động.
Để tháo gỡ tận gốc các vướng mắc này, Bộ GD&ĐT cần tính đến việc xây dựng chính sách sao cho có được một đơn vị tổng phát hành sách điện tử kiểu như Amazon. Đơn vị này chịu trách nhiệm xây dựng và vận hành một sàn giao dịch, không hạn chế chỉ SGK mà nên mở rộng ra cho tất cả các loại giáo trình, học liệu, tài liệu tham khảo dạng điện tử.
Bộ GD&ĐT chỉ quản lý về mặt chuyên môn, giám sát chặt chẽ nội dung các sản phẩm được đưa lên bán trên sàn này. Thêm vào đó là việc thẩm định hồ sơ các tác giả, tổ chức đưa sản phẩm lên phát hành trên sàn để bào đảm về bản quyền và chuyên môn.
Với sự quản lý của Bộ GD&ĐT, các nhà xuất bản, công ty sách và cả tác giả cá nhân, giáo viên... sẽ có đủ lòng tin để ký hợp đồng tác quyền giao file cho đơn vị tổng phát hành. Có như vậy thì sàn này vừa đạt hiệu quả kinh doanh tốt, vừa tạo ra một thị trường học liệu cạnh tranh lành mạnh, giúp giáo viên, tác giả có thêm thu nhập từ việc bán học liệu, tài liệu tham khảo, bài giảng dạng điện tử.
Với sàn giao dịch học liệu điện tử này, người dùng chỉ cần giao dịch thanh toán một nơi, cài một app là có thể đọc được tất cả SGK, sách tham khảo, tài liệu... thay vì phải thanh toán nhiều nơi, cài nhiều app - một hình thức lệ thuộc công nghệ độc quyền bị cấm theo quy định trong Thông tư 22.
Ngoài ra, sàn giao dịch này còn có thể giúp tránh lặp lại những vụ việc đáng trách gần đây, như vụ sách bài tập Tin học lớp 3 chứa link dẫn tới trang web “đen” thay vì video cho thiếu nhi. Tất cả sản phẩm ebook khi đưa lên sàn này sẽ được rà quét và kiểm tra thường xuyên để bảo đảm link được xác thực, không bị thay đổi dẫn tới trang web nội dung xấu mà không có cách nào sửa được như trường hợp sách in nói trên.
(*) https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=217682
