Rác thải ở Pháp: chỉ 13% được tái chế

Rác thải ở Pháp: chỉ 13% được tái chế

Một bãi chôn rác thải được xử lý tốt trước khi tiếp nhận rác

(TBKTSG Online)- Dù đã ưu tiên cho việc phân loại và tái chế để hạn chế ô nhiễm môi trường, hầu hết rác thải ở Pháp vẫn cứ được chôn hoặc thiêu đốt vì lý do kinh tế.

Mỗi ngày, một người Pháp thải ra khoảng 1kg rác. Con số này, sau khi đã tăng lên gấp đôi trong vòng 40 năm, đang giảm nhẹ từ năm 2002.

Hầu hết các căn hộ đều có trang bị các thùng rác khác nhau dành cho rác thải thông thường và rác thải dành cho tái chế, như giấy hoặc bao bì các loại. Rác thông thường được chuyển đến nhà máy thiêu hủy hoặc bãi chôn, trong khi rác dành để tái chế được chở đến trung tâm phân loại để lựa ra những loại thật sự tái chế được, như giấy bìa, nhựa, kim loại... và chuyển đến nhà máy xử lý riêng biệt.

Doanh số công nghiệp rác thải: hơn 10 tỉ euro/năm!

Trong thực tế, dù đã qua phân loại, rác tái chế chỉ chiếm tỷ lệ 13%, và 6% dùng để sản xuất phân xanh hoặc khí metan. Theo Cơ quan môi trường và làm chủ năng lượng Pháp (Ademe), 43% rác ở nước này kết thúc số phận trong lò thiêu và 39% ở các bãi rác chôn. Tỷ lệ này gần như ổn định từ năm 2003 nên mục tiêu tái chế 45% rác thải sinh hoạt khó đạt được vào năm 2015. Một so sánh: hiện nay Đan Mạch tái chế rác thải hơn 30%, Hà Lan và Áo đạt 70%.

Ngoài những khó khăn trong việc phân loại và nâng cao giá trị, tỷ lệ tái chế rác thải ở Pháp sở dĩ còn thấp là vì cái “ổ bánh rác thải” này được giao cho một nhóm công ty chuyên ngành gồm Sita (tập đoàn Suez), Veolia Propreté và Coved (tập đoàn Bouygues). Và các công ty này thấy việc chôn hoặc thiêu hủy rác đơn giản hơn – và sinh lợi hơn – là tăng giá trị cho chúng. Sita xử lý rác thải của 22,5 triệu hộ gia đình, Veolia Propreté 18,3 triệu hộ và Coved 5 triệu.

Theo điều tra của tạp chí Ca m’intéresse, năm 2006 Sita (sử dụng 19.000 nhân viên) đạt doanh số 2,5 tỉ euro, trong khi Veolia Propreté (34.000 nhân viên) đạt 3,2 tỉ euro và Coved (2.700 nhân viên) đạt 300 triệu euro.

Thị trường rác thải ở Pháp là một trong những thị trường năng động nhất của nền kinh tế. Tùy loại rác thải, tổng doanh số của cả ngành tăng hàng năm từ 1,5 đến 4,5%, chủ yếu do chi phí của các hộ gia đình và địa phương cũng tăng. Nếu tính thêm hoạt động xử lý rác thải do các công ty nói trên thực hiện tại nhiều thành phố lớn ở châu Âu, như tại Anh hoặc Tây Ban Nha, ngành công nghiệp rác thải của Pháp đạt doanh số hơn 10 tỉ euro!

Hiện nay, ngày càng có nhiều người dân phản đối việc gia tăng các bãi chôn vì nguy cơ ô nhiễm. Vì lý do kinh tế, một bãi chôn phải có diện tích lớn và hoạt động liên tục từ 20 - 30 năm mới sinh lợi. Ngay khi mở một bãi chôn, người ta phải cam kết cung cấp rác cho nó trong suốt một thế hệ.

Đây là một áp phe béo bở cho công ty quản lý khai thác, nhưng lại rắc rối với chính quyền địa phương. Thông thường, chính quyền địa phương gắn bó bằng hợp đồng với nhà máy thiêu hủy rác hoặc bãi chôn rác theo một điều khoản quy định lượng rác tối thiểu.

Điều nghịch lý là việc thành lập một trung tâm phân loại rác thải hiệu quả có thể buộc địa phương đó tăng thuế đánh lên rác thải mà người dân phải đóng, nếu chẳng may lượng rác chuyển đến nhà máy thiêu hủy hoặc bãi chôn ở dưới mức tối thiểu mà hợp đồng dự kiến! Thêm vào đó, các làng xã ở nông thôn tiếp nhận các bãi rác không cung cấp đủ lượng rác do ít người ở nên phải nhập rác từ các địa phương khác chở đến. Ngoài ra, việc chôn rác sẽ chỉ áp dụng cho những loại rác không còn có thể tái tạo giá trị hoặc không phải là rác hữu cơ. Theo đạo luật ngày 13-7-1992, loại rác thải hữu cơ không ổn định sẽ không được chôn từ năm 2002.

Doanh nghiệp nộp tiền để gây ô nhiễm

Nếu như các nhà máy thiêu hủy thải ô nhiễm vào không khí, các bãi rác chôn lại có khuynh hướng tích tụ ô nhiễm trước khi phát tán dưới lòng đất qua nước chảy và khí thoát ra. Theo nguyên tắc, đất ở các bãi chôn được chọn nhờ nó kín, chủ yếu nhờ có lớp đất sét trong lòng đất. Cẩn thận hơn, hố chôn phải được bọc bằng màng PEHD chịu được độ acid của nước rác thải ra.

Chất nước hình thành từ nước mưa thấm qua rác này chứa rất nhiều vi khuẩn và phân tử hóa học. Trong khi đó, theo Cemagref (Viện nghiên cứu nông nghiệp và môi trường Pháp), “màng PEHD dù mới vẫn không bao giờ hoàn toàn kín”, thậm chí nó có thể có khoảng một chục lỗ rò cho một héc ta. Vì vậy, cần phải tiến hành biện pháp can thiệp bên dưới lớp rác chôn, nếu không muốn mạch nước ngầm và đất xung quanh bị nhiễm độc.

Không chỉ ngấm sâu ở bên dưới đất ngầm, các chất gây ô nhiễm có trong các bãi chôn còn thoát lên trên không. Quá trình lên men phân hủy bên dưới rác chôn sẽ làm thoát khí, tuy diễn ra chậm, qua lớp đất phủ. Trong hỗn hợp khí có thành phần gần như ngang bằng này, người ta thấy có metan, carbonic và một ít hydro sulfur. Chất khí sau cùng này có mùi trứng thối, gây khó chịu cho người dân sống gần đó. Hai chất khí đầu tiên là tác nhân chính của hiệu ứng nhà kính. Quy định bắt buộc phải thu hồi hai chất khí này chủ yếu để ngăn ngừa nguy cơ cháy nổ. Và các công ty xử lý rác bắt đầu hiểu được lợi ích kinh tế của việc sử dụng khí metan để sản xuất điện.

Tuy nhiên, dù đã thấy được lợi ích của việc khai thác năng lượng từ rác thải, nhưng vấn đề đặt ra là phải có giải pháp đối với chuyện gây ô nhiễm. Thuế đánh vào các hoạt động gây ô nhiễm (TGAP) được thiết lập vào năm 1999 theo nguyên tắc doanh nghiệp gây ô nhiễm phải nộp tiền và áp dụng cho mọi hoạt động thải hoặc mua bất cứ chất gây ô nhiễm nào. Cứ mỗi tấn chất thải đưa vào chôn sẽ bị đánh thuế 9,15 euro (ở Anh khoảng 100 euro) và được giảm 18% nếu bãi chôn đạt chuẩn ISO 14001 (quản lý tốt về môi trường).

Ngược lại, thuế TGAP sẽ tăng lên 293% đối với một cơ sở không được phép, trong trường hợp này là một bãi chôn hoang mà chính quyền địa phương không thể đóng cửa vì thiếu giải pháp thay thế. Đây là điều hiếm thấy đối với một hoạt động bất hợp pháp mà lại chịu thuế. Một bất thường khác là rác thải đưa vào nhà máy thiêu hủy thì lại không chịu thuế TGAP. Lý do đưa ra: thiêu hủy rác ít gây ô nhiễm hơn chôn. Trong thực tế, chỉ lượng khói thải không được lọc kỹ từ các nhà máy này mới bị đánh thuế: 38,11 euro cho một tấn ô-xýt lưu huỳnh chẳng hạn.

Người tiêu dùng sẽ phải đóng tiền thải rác

Tiền thuế TGAP nộp cho ngân sách nhà nước chiếm khoảng 500 triệu euro/năm, trong đó 50 triệu dành cho Ademe. Có ý kiến đề nghị phải tăng mức thu này lên, trong đó có việc đánh thuế chất thải đưa vào nhà máy thiêu hủy, dù TGAP không phải là giải pháp thần kỳ. Để tiền thu thuế cao thật sự có tác dụng khuyến khích thành lập các hệ thống tái chế riêng biệt, cũng cần phải thúc đẩy các doanh nghiệp chịu phí tổn cho các hoạt động quản lý sản phẩm ở cuối vòng đời, tức tài trợ cho việc thu gom, phân loại, tái chế và tạo giá trị cho các mặt hàng mà họ đưa ra thị trường.

Chẳng hạn đối với bao bì sinh hoạt, mức độ tham gia của doanh nghiệp là chưa đủ. Công ty Eco Emballages đã bắt các doanh nghiệp đăng ký phải trả tiền, dành một phần cho các địa phương và tổ chức hệ thống. Theo Ademe, Eco Emballages tài trợ khoảng 56% việc tái chế bao bì. Một con số không nhỏ. Chỉ có điều trong số tiền này có cả tiền trả cho địa phương lấy từ doanh nghiệp sử dụng vật liệu tái chế.

Như vậy, số tiền này không được các nhà sản xuất bao bì đầu tư ở giai đoạn đầu, mà họ chỉ tài trợ có 36% ở giai đoạn cuối. Nói cách khác, doanh nghiệp gây ô nhiễm chỉ trả tiền hơn 1/3. Và như vậy là vẫn còn rất xa nguyên tắc “trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất” (REP) do Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế lập ra, tức mức tham gia tài chính của doanh nghiệp vào hoạt động loại trừ chất thải của họ.

Theo một đánh giá của Bộ Môi trường, REP là một tiếp cận đặc biệt hiệu quả khi có thuế môi trường đánh lên việc xử lý rác thải. Tuy nhiên, do mức thuế này quá thấp nên nhà nước phải ấn định các mục tiêu tái chế và giảm chất thải ở nguồn cho các nhà sản xuất. Các hội đoàn phản đối các bãi chôn rác thải cho rằng sự yếu kém của REP đang khiến người dân phải chịu phần lớn phí tổn cho việc quản lý rác thải. Các doanh nghiệp ưu tiên cho những giải pháp tốn kém nhưng có lợi cho họ vì nó được tài trợ từ chính người dân.

Tuy nhiên, phần chi phí lớn nhất mà doanh nghiệp bỏ ra để xử lý rác thải sẽ không đủ để làm tăng mức đầu tư cho việc tạo ra giá trị từ tái chế. Vì vậy, có đề nghị sắp tới người tiêu dùng sẽ phải chấp nhận thanh toán một phần nhỏ hóa đơn tương ứng với lượng rác thải hằng ngày của họ, tức phải trả tiền cho hoạt động thu gom rác tùy theo trọng lượng thùng rác. Giải pháp này sẽ giúp đạt mục tiêu giảm “tại nguồn” 5 kg/năm lượng rác sinh hoạt của mỗi người dân.

TẤN LỘC (Theo Ca m’intéresse)