(KTSG) - Chỉ khi được tái định vị như một công cụ kinh tế gắn với quản trị, chất lượng, thị trường và trải nghiệm, chỉ dẫn địa lý (CDĐL) mới có thể trở thành đòn bẩy thực sự cho phát triển kinh tế địa phương.
- Định vị thương hiệu TPHCM trong kỷ nguyên mới: từ cực tăng trưởng đến biểu tượng phát triển quốc gia
- Xanh SM gây chú ý khi quyết định đổi tên thương hiệu
Việt Nam đã xây dựng được một hệ thống CDĐL tương đối phong phú, với nhiều sản phẩm được bảo hộ trong và ngoài nước. Theo công bố của Cục Sở hữu trí tuệ, đến cuối năm 2025, cả nước có 151 CDĐL được cấp văn bằng bảo hộ, trong đó có 138 CDĐL của Việt Nam và 13 CDĐL của nước ngoài. Nhiều sản phẩm gắn với văn hóa bản địa đã được bảo hộ như xoài cát Hòa Lộc, sen Đồng Tháp, dừa sáp Trà Vinh, cua Cà Mau, bưởi Tân Triều hay hạt điều Bình Phước.
Tuy nhiên, đằng sau con số ấn tượng đó là một thực tế đáng suy nghĩ. Đó là phần lớn CDĐL vẫn chưa chuyển hóa thành giá trị kinh tế tương xứng. Vấn đề không nằm ở việc có được bảo hộ hay không, mà nằm ở cách thức quản trị, khai thác, thương mại hóa các CDĐL này.
Khi quyền chưa gắn với lợi ích
Trước hết, mô hình quản lý CDĐL hiện nay vẫn mang nặng tính hành chính. Nhiều CDĐL do cơ quan nhà nước nắm giữ, trong khi những chủ thể quyết định chất lượng và danh tiếng sản phẩm là người trực tiếp sản xuất lại chưa thực sự đóng vai trò trung tâm. Điều này khiến CDĐL thiếu đi động lực nội tại để phát triển.
Vì vậy, cần từng bước chuyển giao quyền quản lý và khai thác cho các hợp tác xã, hiệp hội ngành hàng, đi kèm với các điều kiện về năng lực và cơ chế giám sát phù hợp. Khi quyền gắn với lợi ích, CDĐL mới có cơ hội vận hành như một tài sản kinh tế thực thụ.
Thứ hai, cơ chế kiểm soát chất lượng còn nhiều hạn chế. Không ít CDĐL có quy chuẩn kỹ thuật trên giấy, nhưng việc giám sát, kiểm định và xử lý vi phạm lại chưa hiệu quả. Hệ quả là sản phẩm mang cùng một tên gọi nhưng chất lượng không đồng đều, làm suy giảm niềm tin của thị trường.
Để khắc phục, cần thiết lập hệ thống kiểm soát chất lượng độc lập và thực chất hơn, đồng thời gắn việc sử dụng CDĐL với các điều kiện nghiêm ngặt về quy trình sản xuất và tiêu chuẩn sản phẩm. Quan trọng hơn, cần kiểm soát sản lượng dựa trên cơ sở khoa học, thay vì mở rộng diện tích một cách cơ học. Lý do là vì khi sản phẩm trở nên quá phổ biến, giá trị CDĐL cũng sẽ bị bào mòn.
Thứ ba, chiến lược thương mại hóa CDĐL vẫn còn yếu. Nhiều sản phẩm vẫn chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu thô, chưa qua chế biến sâu, chưa xây dựng được hệ sinh thái sản phẩm và cũng chưa gắn với trải nghiệm tiêu dùng. Điều này khiến CDĐL khó tạo ra giá trị gia tăng đáng kể.
Giá trị ở cách xây dựng câu chuyện
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy giá trị không nằm ở bản thân nguyên liệu, mà ở cách phát triển sản phẩm và xây dựng câu chuyện. Matcha của Nhật Bản vốn chỉ là bột trà truyền thống nhưng đã được đưa vào hàng loạt sản phẩm hiện đại như bánh, kem, đồ uống, đồng thời gắn với trải nghiệm văn hóa trà đạo để tạo nên sức hút riêng.
Tương tự, ube của Philippines từ một loại khoai tím bản địa đã trở thành xu hướng toàn cầu khi được chế biến thành nhiều sản phẩm đa dạng và lan tỏa mạnh mẽ qua các nền tảng truyền thông số. Những trường hợp này cho thấy những sản phẩm bản địa chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được đặt trong một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, nơi sản phẩm được chế biến, kể chuyện và kết nối với trải nghiệm tiêu dùng.
Vì vậy, cần thúc đẩy phát triển đồng bộ các khâu từ chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu đến liên kết với du lịch và ẩm thực địa phương. Khi đó, CDĐL không còn là một tên gọi mang tính xác nhận nguồn gốc, mà trở thành một “câu chuyện sản phẩm” có khả năng chạm đến người tiêu dùng.
Cuối cùng, thị trường vẫn chưa nhận diện rõ giá trị của CDĐL. Người tiêu dùng khó phân biệt sản phẩm mang CDĐL với sản phẩm thông thường, dẫn đến việc CDĐL chưa thực sự ảnh hưởng đến quyết định mua hàng. Khoảng trống này xuất phát từ việc thiếu một chiến lược truyền thông và xây dựng thương hiệu đủ mạnh để làm nổi bật sự khác biệt.
Thực tiễn từ matcha hay ube cho thấy một sản phẩm chỉ thực sự có giá trị khi người tiêu dùng hiểu và ghi nhớ được câu chuyện của nó. Điều này đòi hỏi các sản phẩm mang CDĐL ở Việt Nam phải được truyền tải bằng ngôn ngữ của thị trường, thông qua hình ảnh, trải nghiệm và cảm xúc gắn với sản phẩm, thay vì chỉ dừng lại ở các dấu hiệu nhận diện mang tính kỹ thuật. Khi người tiêu dùng nhận ra và tin tưởng vào giá trị đó, CDĐL mới có thể trở thành yếu tố tạo ra giá trị gia tăng trong giá bán.
Tựu trung lại, thách thức lớn nhất của CDĐL tại Việt Nam không phải là thiếu số lượng, mà là thiếu một chiến lược khai thác hiệu quả. Khi còn được nhìn nhận như một “danh hiệu”, CDĐL sẽ khó tạo ra giá trị. Chỉ khi được tái định vị như một công cụ kinh tế gắn với quản trị, chất lượng, thị trường và trải nghiệm, CDĐL mới có thể trở thành đòn bẩy thực sự cho phát triển kinh tế địa phương.
Nhìn từ góc độ thị trường, giá trị của CDĐL chỉ thực sự được xác lập khi sản phẩm vượt qua ranh giới của một đặc sản địa phương để trở thành thứ mà người tiêu dùng chủ động tìm kiếm. Điều này không chỉ phụ thuộc vào chất lượng nội tại, mà còn nằm ở khả năng tạo ra sự hiện diện và sức hút trong không gian tiêu dùng hiện đại .
Để CDĐL bước vào của thị trường
Trong bối cảnh hành vi tiêu dùng ngày càng bị chi phối bởi các xu hướng và mạng xã hội, một sản phẩm muốn có giá trị cần đồng thời có mặt trong các cuộc trò chuyện của thị trường. Sự khao khát về sản phẩm không tự nhiên xuất hiện, mà được hình thành qua quá trình lặp lại hình ảnh, câu chuyện và trải nghiệm trên các nền tảng truyền thông. Đây chính là khoảng cách giữa một sản phẩm được bảo hộ và một sản phẩm được mong muốn.
Vì vậy, tương lai của CDĐL không chỉ nằm ở việc bảo đảm tiêu chuẩn hay nguồn gốc, mà ở khả năng hòa vào dòng chảy của thị trường đương đại. Khi một sản phẩm mang CDĐL có thể trở thành một biểu tượng được nhắc đến, được chia sẻ và được khao khát, khi đó giá trị kinh tế mới thực sự được kích hoạt. Ngược lại, nếu thiếu sự hiện diện này, CDĐL dù được bảo hộ chặt chẽ đến đâu cũng khó vượt ra khỏi phạm vi của một giá trị mang tính pháp lý.
