(KTSG) - Nhiều nghiên cứu và mô hình thành công trên thế giới cho thấy các sản phẩm chỉ dẫn địa lý (CDĐL) nổi tiếng không chú trọng mở rộng sản lượng. CDĐL chỉ phát huy giá trị tập trung kiểm soát chất lượng, giá trị và có chiến lược thị trường rõ ràng.
- Từ khoai mỡ ube đến sâm Ngọc Linh - Phần 1: Chỉ dẫn địa lý chưa đủ để tạo nên giá trị
- Chỉ dẫn địa lý nông sản Việt Nam: nhìn từ nước ngoài
CDĐL là sản phẩm của phân khúc cao cấp, không thể phát triển theo logic đại trà
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy sản phẩm mang CDĐL về bản chất thuộc phân khúc cao cấp (premium). Giá trị của nó không nằm ở sản lượng, mà ở tính độc đáo, ổn định chất lượng và độ khan hiếm được kiểm soát. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều địa phương ở Việt Nam có xu hướng mở rộng diện tích sản xuất đối với các sản phẩm đặc sản.
Trường hợp sâm Ngọc Linh là một điển hình. Theo Bản mô tả tính chất đặc thù của sản phẩm khi đăng ký bảo hộ CDĐL, khu vực địa lý phân bố sâm Ngọc Linh là ở vùng núi cao thuộc khối núi Ngọc Linh nằm trên địa bàn một số xã của huyện ĐăkGlei và Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum cũ, nay là tỉnh Quảng Ngãi và huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cũ, nay là thành phố Đà Nẵng. Khu vực này có độ cao từ 1.200- 2.500 mét, mật độ che phủ rừng trên 70%, độ phân cách mạnh, độ dốc lớn, có nhiều thung lũng hẹp và sâu.
Năm 2021-2022, Trung tâm Phát triển sâm Ngọc Linh và Dược liệu (thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Nam cũ) thực hiện mô hình trồng thử nghiệm di thực sâm Ngọc Linh. 8.000 cây sâm một năm tuổi từ núi Ngọc Linh, xã Trà Linh, huyện Nam Trà My được đưa đến trồng ở 6 huyện miền núi nhằm xem địa bàn nào thích ứng tốt sẽ nhân rộng, góp phần giảm nghèo cho người dân.
Khu vực trồng sâm là dưới rừng nguyên sinh, độ cao 1.320-1.500 mét, quy trình trồng, chăm sóc giống ở núi Ngọc Linh. Kết quả, cây phát triển được hai năm rồi chậm lớn hoặc chết, cho thấy rõ ràng rằng việc mở rộng diện tích trồng ngoài điều kiện sinh thái phù hợp có thể dẫn đến thất bại hoặc suy giảm chất lượng(2). Điều đó phản ánh một thực tế rằng CDĐL không thể được phát triển bằng cách “nhân rộng cơ học”.
Một hướng tiếp cận hợp lý hơn là phân tầng thị trường. Trong đó, phân khúc cốt lõi gồm các sản phẩm tuân thủ nghiêm ngặt điều kiện địa lý, sản lượng hạn chế, định vị cao cấp. Song song, có thể phát triển phân khúc lan tỏa gồm các sản phẩm chế biến, ứng dụng công nghệ, với hàm lượng CDĐL ở mức độ phù hợp. Tuy nhiên, nguyên tắc quan trọng là phân khúc này không được làm loãng giá trị của phân khúc cốt lõi, mà chỉ đóng vai trò mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.
Tiếp tục lấy sâm Ngọc Linh làm ví dụ, hiện tại, bên cạnh sản phẩm sâm củ mang CDĐL, Công ty TNHH Sâm Ngọc Linh K5 (đơn vị lớn nhất hiện trồng và kinh doanh sâm Ngọc Linh) còn phát triển hơn 30 sản phẩm chế biến sâu như dịch chiết xuất, rượu sâm, trà sâm, sâm yến, nước tăng lực.
Hay một ví dụ khác là trường hợp của yến sào Khánh Hòa. Mặc dù hiện sản phẩm chưa được bảo hộ CDĐL nhưng cũng được là một trong những sản vật có giá trị cao gắn liền với nguồn gốc địa lý. Hiện thương hiệu “Yến sào Khánh Hòa” thuộc sở hữu của Công ty TNHH Nhà nước một thành viên Yến sào Khánh Hòa.
Chiến lược của công ty này là phát triển song song hai dòng sản phẩm, gồm yến đảo thiên nhiên, tức sản phẩm từ tổ yến được khai thác ngoài tự nhiên tại các “đảo yến” trên vùng biển thuộc tỉnh Khánh Hòa, dành cho phân khúc cao cấp; và yến nhà, tức sản phẩm từ tổ yến từ hoạt động nuôi yến trong các “nhà yến” trên đất liền, dành cho phân khúc thấp hơn.
Bên cạnh đó là hàng loạt sản phẩm chế biến từ yến nguyên chất hoặc chứa một tỉ lệ tổ yến nhất định nhằm tạo thành một hệ thống thương hiệu phổ dụng của sản phẩm yến sào Khánh Hòa.
Kinh nghiệm quốc tế: kiểm soát khan hiếm và chuẩn hóa chất lượng
Nhiều nghiên cứu và mô hình thành công trên thế giới cho thấy các sản phẩm CDĐL nổi tiếng không chú trọng mở rộng sản lượng mà tập trung kiểm soát chất lượng và giá trị.
Trường hợp rượu Champagne của Pháp là ví dụ điển hình. Đây là sản phẩm được bảo hộ theo hệ thống Chỉ dẫn xuất xứ được bảo hộ (Protected Designation of Origin - PDO) của Liên minh châu Âu và được quản lý bởi Ủy ban Liên ngành Rượu Champagne (Comité Interprofessionnel du vin de Champagne - CIVC). CIVC áp dụng quy định năng suất chặt chẽ và phương pháp sản xuất truyền thống.
Ví dụ, cho niên vụ 2025, năng suất nho dùng làm nguyên liệu sản xuất rượu chỉ được đặt ở mức 9 tấn/héc ta. Quy định giới hạn năng suất này thể hiện việc Champagne lựa chọn sản lượng vừa đủ, ưu tiên chất lượng. Bằng cách giảm áp lực sản xuất và tuân thủ phương pháp sản xuất cổ điển, vùng Champagne duy trì danh tiếng rượu cao cấp, từ đó giữ giá bán cao hơn hẳn so với rượu vang không được bảo hộ PDO. Thị trường xuất khẩu góp phần lớn vào giá trị kinh tế, chiếm gần 56% doanh số bán năm 2024(3), (4).
Tương tự, sản phẩm pho mát Parmigiano Reggiano của Ý cũng được bảo hộ PDO - được quản lý bởi Hiệp hội Phô mai Parmigiano Reggiano (Consorzio del Formaggio Parmigiano Reggiano). Sản phẩm này được khống chế đầu vào là sữa từ bò địa phương, tỉ lệ vắt sữa được xác định theo giờ để bảo đảm chất lượng chuẩn mực.
Hệ thống đánh dấu và theo dõi từng bánh pho mát theo số lô, ngày sản xuất cho phép kiểm soát chất lượng triệt để. Do đó, mỗi sản phẩm Parmigiano được khẳng định nguồn gốc rõ ràng và đạt hương vị đặc trưng, từ đó được định giá cao hơn nhiều so với pho mát thông thường(5).
Trong khi đó, Darjeeling Tea của Ấn Độ là một trong những CDĐL đầu tiên được bảo hộ quốc tế của nước này. Darjeeling là danh trà nổi tiếng, chiếm chỉ khoảng 1% sản lượng trà toàn Ấn Độ nhưng chất lượng tuyệt hảo nhờ khí hậu và kỹ thuật đặc thù. Quy định về kiểm soát CDĐL này giới hạn nghiêm ngặt vùng trồng chỉ ở 87 vườn trà được chỉ định và tiêu chuẩn hái, chế biến để duy trì mùi vị đặc hữu. Nhờ đó, trà Darjeeling luôn giữ được giá trị cao trên thị trường toàn cầu, được gọi là “Champagne của các loại trà”(6).
Những trường hợp này cho thấy CDĐL chỉ thực sự phát huy giá trị khi đi kèm với kiểm soát chặt chẽ, quản trị tập thể hiệu quả và chiến lược thị trường rõ ràng.
(Mời xem tiếp bài Tái định vị CDĐL: Từ hình thức bảo hộ sang chiến lược khai thác trên KTSG số 20 ngày 14-5-2026).
(2) https://vnexpress.net/ly-do-thu-nghiem-mo-rong-dien-tich-trong-sam-ngoc-linh-that-bai-4850669.html
(3) Yates, E. (2025), Comité Champagne announces 2025 harvest conditions. Drinks International, https://drinksint.com/news/fullstory.php/aid/11863
(4) Comité Champagne (2025), 271 million bottles shipped in 2024, https://www.champagne.fr/en/find-out-more/mediaroom/champagne-press/271-million-bottles-shipped-2024
(5) Consorzio del Parmigiano Reggiano (2025), Product specification of the Protected Designation of Origin “Parmigiano Reggiano” (Single Document), https://backend.parmigianoreggiano.com/uploads/disciplinare_PR_EN_clean_02072025_55f8b10686.pdf
(6) WIPO, Managing the challenges of the protection and enforcement of intellectual property rights (Darjeeling tea), https://www.wipo.int/ipadvantage/en/details.jsp?id=2604
