(KTSG Online) - Những vụ hàng ngàn tấn nông sản, thủy sản không bán được cứ lặp đi lặp lại. Việc kêu gọi "giải cứu" hay tìm nguồn tiêu thụ chỉ là "chữa cháy", quan trọng hơn là phải tìm giải pháp căn cơ để phát triển hệ thống chế biến, bảo quản sau thu hoạch hiệu quả.
- Bộ nông nghiệp kêu gọi giải cứu nông sản
- Làm gì để nông sản Việt thoát cảnh giải cứu?
- Bảo quản gạo lưu kho: người 10 năm, ta 18 tháng!
Trong tuần này, nhiều hộ nông dân ở Cần Thơ như ngồi trên đống lửa vì lươn nuôi tới lứa thu hoạch không tiêu thụ được. Sản lượng lươn quá lứa đợt này lên đến khoảng 4.000 tấn. Ngoài việc mỗi ngày phải tốn hàng triệu đồng tiền thức ăn, lươn càng lớn càng khó bán hơn vì người mua không chuộng. Hội Nông dân thành phố Cần Thơ đang triển khai các giải pháp trước mắt như quảng bá đa kênh, bán online nhưng vẫn chưa có kết quả khả quan (1).
Câu chuyện của người nuôi lươn ở Cần Thơ không mới mà chỉ là phiên bản 2026 của những vụ "bí" đầu ra phải kêu gọi giải cứu của đủ loại nông sản, từ tôm cá đến trái cây, rau củ trong nhiều năm qua.
Để không phải chạy theo "giải cứu nông sản" như biện pháp chữa cháy, cần nhiều giải pháp đồng bộ. Theo tài liệu của tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO), các nước lân cận như Thái Lan hay Malaysia đang làm khá tốt những mô hình bảo quản chế biến nông sản.
Khi nông sản dư thừa chưa tiêu thụ được thì cần có hệ thống kho bảo quản hiệu quả như cách giải tỏa áp lực bán tháo. Công nghệ bảo quản nông sản ở các nước trong khu vực hiện đang đi khá xa. Có thể lấy một ví dụ minh họa, hồi giữa năm 2024, một lô 15.000 tấn gạo dự trữ của Chính phủ Thái Lan đã lưu kho suốt 10 năm nhưng vẫn đủ phẩm chất đã được đưa ra đấu thầu để xuất khẩu (2).
Thái Lan là nước có mô hình hợp đồng nông nghiệp giữa doanh nghiệp và nông dân phát triển rất tốt. Từ cuối thập niên 1970, các doanh nghiệp nước này như CP đã ký hợp đồng với nông dân chăn nuôi heo và gia cầm rồi mở rộng sang mía, thuốc lá, dứa và rau củ. Chiến lược tập trung vào chế biến đã biến nguyên liệu thô thành sản phẩm xuất khẩu như hải sản đóng hộp, thức ăn thú cưng, bữa ăn liền, đường tinh luyện và trái cây chế biến...
Malaysia thì thành lập Cơ quan Marketing Nông sản Liên bang (FAMA) với nhiệm vụ chuyên biệt là cải thiện tiêu thụ nông sản. Khi sầu riêng dư cung, FAMA thu mua trực tiếp từ nông dân để ổn định thị trường. Lượng sầu riêng dư này được chế biến thành các sản phẩm giá trị cao hơn như sầu riêng paste và tempoyak (sầu riêng lên men). Giá các loại sầu riêng cao cấp nhờ vậy vẫn giữ ổn định.
FAMA còn duy trì hệ thống giám sát cung-cầu và giá cả nông sản liên tục với hơn 62.000 người tham gia cung cấp thông tin, trong đó hơn 70% là nông dân. Mục tiêu là định hướng sản xuất theo tín hiệu thị trường, tránh tình trạng sản xuất tự phát khiến cung vượt cầu.
Những giải pháp liên quan đến bảo quản và chế biến như Thái Lan hay Malaysia đã áp dụng có hiệu quả không mới nhưng để triển khai cần nhiều giải pháp đồng bộ.
Điều này đòi hỏi sự tham gia của doanh nghiệp đầu tư vào chế biến nông sản. Tuy nhiên, bản thân doanh nghiệp sẽ không đủ nguồn lực đầu tư. Vì vậy, về phía nhà nước cần tính đến các chính sách ưu đãi thuế, tín dụng đủ mạnh để thu hút doanh nghiệp tham gia sâu vào phát triển chuỗi kho lạnh, kho thường để bảo quản nông sản. Các chính sách ưu đãi này còn nên tính cả việc đầu tư các hệ thống điện mặt trời vì điện giá rẻ là yếu tố sống còn trong vận hành hệ thống bảo quản, chế biến nông sản.
Cùng với bảo quản thì chế biến sau thu hoạch không phải là giải pháp tình thế mà phải là chiến lược dài hạn được đầu tư bài bản. Bên cạnh đó cần có kênh thông tin cung cấp tương đối chính xác thông tin thị trường, sản lượng để người dân cân nhắc khi nuôi trồng như mô hình FAMA ở Malaysia đang làm.
Chỉ khi nào có nhiều giải pháp đồng bộ dài hạn thì mới chấm dứt được cảnh "lươn tuy trơn nhưng không chun qua nổi khe cửa hẹp của thị trường" như một người nông dân Cần Thơ than thở trên mạng xã hội.
-----------------------
(1) https://thanhnien.vn/vu-4000-tan-luon-qua-lua-keu-cuu-quang-ba-ban-hang-da-kenh-trong-luc-tim-dau-ra-185260422142726183.htm
(2) https://thesaigontimes.vn/bao-quan-gao-luu-kho-nguoi-10-nam-ta-18-thang/
