(KTSG) - Bắt nạt học đường để lại dấu ấn đáng buồn nơi người bị bắt nạt và gia đình nhưng đáng tiếc vẫn tồn tại nhiều thập kỷ qua.
Bắt nạt thường được nuôi dưỡng bởi tiếng cười của bạn bè, sự im lặng của người chứng kiến, sự né tránh của người lớn, hoặc niềm tin rằng báo cáo cũng không có ích gì. Giải quyết nạn bắt nạt học đường không thể bằng một vài giải pháp đơn lẻ.
- Tại sao các trường học đang thu hồi máy tính của học sinh?
- Trang bị Chromebook, iPad cho học sinh hóa ra lại lợi bất cập hại
X., 12 tuổi, đến khám vì sợ đi học. X. được chẩn đoán rối loạn lo âu từ một cơ sở khác, nhưng điều trị hơn sáu tháng vẫn không cải thiện nhiều. Sau nhiều buổi gặp, nguyên nhân gốc của tình trạng lo lắng khi đi học dần hiện ra: con bị một nhóm bạn bắt nạt ở trường. Mỗi ngày đến lớp với con luôn kèm theo một nỗi lo lớn: “Hôm nay, tụi nó sẽ làm gì mình?”
Y., 13 tuổi, trầm cảm hơn hai năm. Bên cạnh việc dùng thuốc, trong kế hoạch trị liệu tâm lý, tôi có thảo luận với con về việc tham gia một hoạt động mà con yêu thích cùng bạn bè. Câu trả lời của con là: “Con không có bạn”. Một trong những yếu tố góp phần tạo ra tình trạng trầm cảm là việc con bị bắt nạt ở lớp trong thời gian dài nhưng không nhận được sự quan tâm phù hợp của những người có trách nhiệm.
Không chỉ có X. hay Y. Trong nhiều trường hợp trẻ tôi gặp, thấp thoáng đâu đó vẫn là những trải nghiệm tổn thương do bị bắt nạt ở trường học.
Bắt nạt ở trường học là gì? Vì sao khó xử lý?
Việc nhận diện đúng hành vi bắt nạt rất quan trọng. Nếu xem bắt nạt là chuyện nhỏ, trẻ bị bắt nạt có thể cảm thấy không ai bảo vệ mình. Ngược lại, nếu xem mọi va chạm bình thường là bắt nạt, học sinh sẽ mất cơ hội học cách giải quyết xung đột. Vì vậy, để có hướng xử lý phù hợp, điều đầu tiên là phải phân biệt được đâu là xung đột ngang hàng, đâu là hành vi bắt nạt.
Một hành vi thường được xem là bắt nạt khi có ba yếu tố: có ý làm tổn thương, lặp lại hoặc có nguy cơ lặp lại, và có sự chênh lệch quyền lực giữa bên bắt nạt và bên bị bắt nạt. Quyền lực ở đây không chỉ là sức mạnh cơ thể. Đó có thể là số đông, độ nổi tiếng, khả năng nói xấu, khả năng cô lập người khác, hoặc khả năng kiểm soát một nhóm bạn, một nhóm chat.
Bắt nạt không dễ xử lý vì nó hiếm khi chỉ là chuyện giữa hai học sinh. Phía sau một hành vi bắt nạt thường có nhiều yếu tố cùng tham gia: cách lớp học phản ứng, nhóm bạn đứng xem, mức độ giám sát của người lớn, văn hóa ứng xử trong trường, cách phụ huynh phối hợp và cả môi trường trực tuyến sau giờ học.
Vì vậy, giảm bắt nạt không thể dựa vào một biện pháp riêng lẻ. Một buổi nói chuyện để nâng nhận thức hay một hình phạt để răn đe có thể cần, nhưng không đủ nếu trẻ bị bắt nạt không được bảo vệ. Muốn giảm bắt nạt, cần một hệ thống nhiều tầng: chính sách rõ, giáo viên phản ứng đúng, học sinh chứng kiến biết hành động an toàn, và gia đình phối hợp với nhà trường.
Giải pháp vĩ mô: xây một môi trường trường học an toàn
Nhà trường cần có một quy trình rõ ràng để xử lý hành vi bắt nạt. Quy trình này cần cụ thể: bắt nạt là gì, học sinh báo với ai, giáo viên xử lý ra sao, phụ huynh được thông báo như thế nào, ai chịu trách nhiệm theo dõi, và sau bao lâu trường phải kiểm tra lại. Quy trình rõ giúp mọi người có hướng xử lý thống nhất, từ đó góp phần hình thành văn hóa an toàn trong trường học(1).
Văn hóa của ngôi trường là một yếu tố nền tảng. Bắt nạt thường được nuôi dưỡng bởi tiếng cười của bạn bè, sự im lặng của người chứng kiến, sự né tránh của người lớn, hoặc niềm tin rằng báo cáo cũng không có ích gì. Vì vậy, nhiều hướng dẫn hiện nay khuyến nghị cách tiếp cận toàn trường, trong đó ban giám hiệu, giáo viên, nhân viên trường, phụ huynh và học sinh đều có vai trò(2).
Nhà trường cũng cần khảo sát định kỳ môi trường học đường. Có thể khảo sát ẩn danh mỗi học kỳ hoặc mỗi năm: học sinh có cảm thấy an toàn không, bắt nạt thường xảy ra ở đâu, các em có dám báo không, nhóm nào dễ bị nhắm đến, giáo viên có xử lý công bằng không. Nếu không có dữ liệu, trường chỉ biết những vụ đã bùng lên. Trong khi đó, nhiều vụ bắt nạt đã diễn ra âm thầm trong thời gian dài trước khi người lớn phát hiện(2), (3).
Việc xử lý cũng không nên chỉ dừng ở hình phạt. Trẻ có hành vi bắt nạt cần chịu trách nhiệm, nhưng nếu chỉ phạt mà không hiểu động cơ phía sau, không dạy kỹ năng thay thế, không theo dõi tái diễn, hành vi bắt nạt có thể chuyển sang hình thức kín đáo hơn. Những biện pháp toàn trường, nhiều thành phần thường có hiệu quả hơn so với các cách làm đơn lẻ hoặc quá dựa vào trừng phạt(3).
Giải pháp vi mô: phản ứng đúng trong từng tình huống
Ở cấp lớp học, giáo viên cần phản ứng sớm, rõ và nhất quán trước những hành vi làm tổn thương học sinh. Nếu chỉ nhắc chung chung, học sinh có thể hiểu rằng hành vi đó không nghiêm trọng, còn trẻ bị bắt nạt có thể cảm thấy mình không được bảo vệ. Giáo viên không cần làm sự việc ồn ào, nhưng cần gọi đúng hành vi, đặt ranh giới rõ, và theo dõi xem sự việc có lặp lại hay chuyển sang hình thức kín đáo hơn không.
Ví dụ, nếu một nhóm học sinh thường xuyên gọi một bạn bằng biệt danh làm bạn xấu hổ, giáo viên không nên chỉ nói: “Các em đừng giỡn nữa”. Có thể nói rõ hơn: “Gọi bạn bằng tên khiến bạn xấu hổ là không phù hợp. Trong lớp này, chúng ta gọi nhau bằng tên thật hoặc cách gọi mà bạn đồng ý”. Sau đó, giáo viên cần quan sát thêm trong giờ ra chơi, giờ học nhóm, hoặc nhóm chat lớp nếu có phản ánh.
Với trẻ bị bắt nạt, điều quan trọng nhất là làm cho trẻ thấy mình được tin và được bảo vệ. Người lớn nên tránh những lời khuyên như “con mạnh mẽ lên”, “kệ đi” hoặc “đánh lại đi”, vì những lời này thường không giúp trẻ an toàn hơn. Thay vào đó, cần có kế hoạch cụ thể: trẻ có thể báo với ai, lúc nào cần người lớn can thiệp, khu vực nào cần được chú ý thêm, và phụ huynh - nhà trường sẽ theo dõi ra sao.
Với trẻ có hành vi bắt nạt, chỉ phạt thường không đủ. Trẻ cần chịu trách nhiệm, nhưng cũng cần được giúp hiểu tác hại của hành vi, học cách ứng xử khác và được theo dõi để không lặp lại. Không nên vội ép hai bên “hòa giải” nếu trẻ bị bắt nạt chưa thấy an toàn, vì em có thể đồng ý chỉ vì sợ bị trả đũa.
Người chứng kiến có thể làm bắt nạt mạnh hơn hoặc yếu đi
Trong nhiều vụ bắt nạt, nhóm đứng xem có vai trò rất lớn. Có em cười theo, quay video, chia sẻ lại; có em im lặng vì sợ bị lôi vào. Nhiều học sinh biết việc đó là sai, nhưng không biết phải làm gì cho an toàn(3), (4).
Vì vậy, học sinh cần được dạy cách trở thành người chứng kiến tích cực. Các em không nhất thiết phải đối đầu trực tiếp, nhưng có thể không cười theo, không chia sẻ clip, rủ bạn bị bắt nạt đi chỗ khác, báo riêng với giáo viên, hoặc nhắn cho bạn: “Mình thấy chuyện đó không ổn. Bạn có muốn mình đi báo cô không?”.
Với bắt nạt trực tuyến, điều này càng quan trọng. Một hình ảnh hay đoạn clip làm nhục người khác có thể lan rất nhanh. Không chia sẻ, không thả biểu tượng chế giễu, và báo cho người lớn cũng là cách bảo vệ bạn(4).
Gia đình và nhà trường cần đứng cùng phía
Khi con kể mình bị bắt nạt, phụ huynh cần bình tĩnh lắng nghe, cần tìm hiểu chi tiết: chuyện xảy ra khi nào, ở đâu, ai có mặt, có lặp lại không, con đã nói với ai chưa, và con lo điều gì nhất nếu người lớn can thiệp.
Khi làm việc với nhà trường, phụ huynh nên cung cấp thông tin rõ ràng và bằng văn bản: thời gian, địa điểm, hành vi, người liên quan, bằng chứng nếu có, và những thay đổi của trẻ sau sự việc. Với bắt nạt trực tuyến, nên lưu ảnh chụp màn hình, đường link, tài khoản liên quan và thời điểm xảy ra.
Về phía nhà trường, đừng hứa “sẽ xử lý nghiêm”, mà là một kế hoạch cụ thể: ai phụ trách, khi nào phản hồi, trẻ được bảo vệ ra sao, giáo viên nào theo dõi, và khi nào đánh giá lại. Nếu chỉ xử lý một lần rồi để sự việc tự trôi, trẻ có thể tiếp tục chịu đựng trong im lặng.
Lời kết
Bắt nạt học đường không giảm chỉ nhờ một khẩu hiệu, một buổi nói chuyện, hay một hình phạt thật nặng. Những điều đó có thể cần, nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là một hệ thống biết nhận diện đúng vấn đề, phản ứng kịp thời, bảo vệ trẻ bị bắt nạt, giúp trẻ có hành vi bắt nạt chịu trách nhiệm và thay đổi, đồng thời dạy những học sinh chứng kiến biết cách hành động an toàn.
Một ngôi trường an toàn không phải là nơi không bao giờ có xung đột. Đó là nơi khi một đứa trẻ bị làm tổn thương, em không bị bỏ mặc. Đó cũng là nơi người lớn không né tránh, học sinh không bị buộc phải im lặng, và mọi người cùng hiểu rằng: không ai được lớn lên bằng cách làm người khác nhỏ lại.
(1) Community Preventive Services Task Force. School-based anti-bullying interventions. The Community Guide.
https://www.thecommunityguide.org/findings/violence-prevention-school-based-anti-bullying-interventions.html
(2) NSW Department of Education. Whole-school approach to bullying.
https://education.nsw.gov.au/schooling/schooling-initiatives/anti-bullying/educators/whole-school-approach-to-bullying
(3) National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Preventing Bullying Through Science, Policy, and Practice. Washington, DC: National Academies Press; 2016.
https://nap.nationalacademies.org/catalog/23482/preventing-bullying-through-science-policy-and-practice
(4) Centers for Disease Control and Prevention. About Bullying.
https://www.cdc.gov/youth-violence/about/about-bullying.html
