'Một đầu vào, bốn đầu ra' - rác thải lên đời

(KTSG) - Một công ty Việt Nam giúp giải quyết những cái khó hay vấn nạn môi trường ở các thành phố ở Việt Nam trong chuyện xử lý rác thải bằng một công nghệ mới: không cần phân loại rác, không chôn lấp, không đốt bỏ, không phát thải và có thể “xóa sổ” các bãi rác đang ô nhiễm… Một đầu vào là rác thải, nhưng có ít nhất bốn sản phẩm đầu ra khác nhau, gồm phân bón, protein côn trùng, dầu sinh học và than tổng hợp.

• Tái chế rác thải bao giờ chấm dứt việc đốt bỏ 'mỏ vàng' tài nguyên dệt may?
• ‘Hồi sinh rác thải nhựa' thu gom hơn 40.000 tấn, kết nối 've chai' vào kinh tế tuần hoàn

Hàng ngày các thành phố Việt Nam thải ra 75.000 tấn rác sinh hoạt, trong đó 70% là chôn lấp ở các bãi trong bối cảnh các bãi đang quá tải, 15% được đốt với công nghệ cũ, ủ phân chỉ khoảng 10%, và tái chế 5%. “Đây là sự lãng phí tài nguyên khổng lồ”, Tiến sĩ Ngô Huỳnh Thiện, CEO Công ty cổ phần công nghệ xử lý môi trường (ARC-V) nói với Kinh tế Sài Gòn từ Hà Nội. Ông nói mỗi một tấn chất thải rắn đô thị tại Việt Nam thường có tính chất “ướt”, đến 76% là rác thực phẩm, tiếp theo là chất vô cơ, nhựa và giấy, và các loại rác khô khác.

Vị CEO của ARC-V cho hay, công nghệ xử lý rác mới của công ty dựa vào sự kết hợp giữa công nghệ sinh học ruồi lính đen và kỹ thuật cơ khí hiện đại và khoa học vật liệu mới. Công nghệ này đã được các tổ chức, như Đại học Macquarie ở Sydney, Úc, tập đoàn khai thác khoáng sản, kim loại BHP và hai tổ chức kiểm nghiệm và cấp chứng nhận ở Úc là ALS và NATA kiểm định và xác thực, và tiếp tục được thử nghiệm và cải tiến ở Úc, Philippines và Việt Nam.

Công nghệ xử lý rác mới

Từ các điểm thu gom đến nhà máy, không cần phân loại, rác sẽ được nghiền nhỏ. Kim loại và thủy tinh sẽ được tách ra bằng các phương pháp khác nhau và đem đi tái chế. ARC-V sẽ sử dụng ruồi lính đen (BSF) để tách phần hữu cơ, biến thành phân bón hữu cơ chất lượng cao, thức ăn chăn nuôi và dầu côn trùng có nhiều công dụng.

Phần nhựa và các chất thải không thể tái chế sẽ được chuyển đổi thành than tổng hợp (syncoal) cho nhiệt lượng cao, sử dụng trong các lò thép hay lò xi măng. Mỗi một tấn rác thì 66% phần rắn có thể chuyển đổi thành phân bón, ấu trùng BSF và than syncoal, ấu trùng cũng tiêu thụ hết phần ẩm ướt, không để rỉ nước, tức 100%. “Giá của bốn sản phẩm đầu ra rất được giá”, vị CEO đưa mẫu bốn sản phẩm của ARC-V với người xem dự triển lãm startup công nghệ xanh và tuần hoàn tại Trung tâm Hỗ trợ Khởi nghiệp và Đổi mới sáng tạo TPHCM (SIHUB) vào giữa tháng 5 vừa rồi.

Rào cản lớn nhất của các nhà máy xử lý rác Việt Nam hiện nay là chi phí đầu tư khổng lồ, chiếm dụng diện tích đất lớn, qua nhiều năm môi trường tại các bãi rác, nhà máy ngày càng ô nhiễm trầm trọng. ARC-V giải quyết theo module, chỉ cần không gian 2 mét x 6 mét và công suất điện năng 5KW để hoạt động, cứ theo module mà mở rộng từ vài chục đến vài ngàn tấn rác mỗi ngày.

Nhà máy sẽ sẵn sàng sau hai tháng triển khai. Các thử nghiệm tại Úc cho thấy nhà máy trên 100 tấn rác xử lý theo công nghệ trên cần được đầu tư với giá 35.000 đô la Úc (hơn 660 triệu đồng), nhưng có thể hoàn vốn sau một năm. Còn với nhà máy 300 tấn, bài toán lợi nhuận chỉ trong năm đầu đã đạt.

“Các sản phẩm dầu sinh học và than tổng hợp giá trị cao là lợi thế của công nghệ này”, ông Thiện giải thích. Ông nói công nghệ giúp “dọn” luôn các nhà máy rác lưu cửu - nỗi đau của nhiều địa phương trong nhiều năm, giải phóng nhiều diện tích từ bãi rác để bổ sung vào quỹ đất phục vụ các tiện ích của cộng đồng.

Nỗi đau của các đô thị lớn nhỏ

Giải pháp “không phân loại, không chôn lấp, không đốt và không phát thải” đã có. Nhưng TPHCM và các tỉnh thành khác vẫn đang phải dồn lực cho công nghệ đốt rác phát điện...

Sau khi sáp nhập thêm Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, dân số TPHCM hiện trên 14 triệu người, lượng rác thải ra môi trường hàng ngày tăng vọt lên 14.000 tấn. Hiện lượng rác khổng lồ này được xử lý bằng công nghệ cũ là chôn lấp và đốt thông thường, tại bốn khu liên hợp, gồm Tây Bắc, Đa Phước, Nam Bình Dương và Tóc Tiên. Thành phố đang đặt mục tiêu là tỷ lệ đốt rác sẽ đạt 90% trong giai đoạn 2025-2030.

Giải pháp đốt rác tạo điện hiện vẫn là chủ đạo. Trong hội nghị về việc triển khai Nghị quyết 98 (sửa đổi, bổ sung cuối năm 2025), Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TPHCM Nguyễn Toàn Thắng nói rằng các dự án nhà máy điện rác từ 2.000 tỉ đồng trở lên được ưu tiên chọn nhà đầu tư chiến lược. Với công suất mỗi nơi 2.000 tấn rác mỗi ngày, hai nhà máy điện rác Vietstar và Tâm Sinh Nghĩa dự kiến vận hành từ năm 2026. Tại khu vực Nam Bình Dương, dự án của Biwase đã khởi công, với công suất 500 tấn/ngày, cung cấp 12MW điện. Các dự án khác cũng điều chỉnh chủ trương đầu tư và nhà đầu tư(1).

“Trung tâm công nghệ xử lý rác” của châu Á - Thái Bình Dương?

Nhưng đốt rác để tạo điện tại các nhà máy điện rác cũng gây lo ngại về khí thải thoát ra môi trường tại nhiều địa phương. Mặt khác, tại nhiều nơi chưa kịp đầu tư nhà máy xử lý rác, việc tiếp tục chôn lấp hay đốt đang tạo ra sự lãng phí tài nguyên khổng lồ.

Công nghệ mới của ARC-V thích hợp với các đô thị nhỏ đang theo hướng du lịch bền vững. “Côn Đảo sẽ làm du lịch xanh, nhưng chưa có giải pháp xử lý rác vì khoảng 25-50 tấn rác/ngày là quá nhỏ để nhà đầu tư bỏ vốn. Hơn nữa, mùa du lịch thấp điểm thì đảo sẽ không có rác, tức nhà máy rác truyền thống sẽ không hoạt động”, Tiến sĩ Ngô Huỳnh Thiện trao đổi với Kinh tế Sài Gòn. Bãi Nhát - bãi rác lớn nhất của hòn đảo - rộng khoảng 3.800 mét vuông, hiện đang “oằn mình” vì lượng rác cũ quá tải hơn 100.000 tấn, nhưng nhà máy đốt rác ở đây chỉ xử lý 40-50 tấn/ngày, và lượng rác mới 20-25 tấn vẫn đổ về mỗi ngày(2).

Trong công văn gửi và Bộ Khoa học Công nghệ để đăng ký “công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược” vào đầu tháng 4-2026, ARCV nói đối tác R&D của doanh nghiệp là phòng thử nghiệm SHTPLabs thuộc Khu công nghệ cao TPHCM (SHTP), hai đối tác vận hành đang thương lượng là Halcom Việt Nam (đầu tư, phát triển cơ sở hạ tầng, đô thị và năng lượng tái tạo) và Công ty cổ phần Tiến Nông (sản xuất và kinh doanh phân bón, giải pháp dinh dưỡng cho cây trồng).

Vị CEO tự tin nói Việt Nam có thể tự tin để xuất khẩu “công nghệ xử lý rác hiện đại” sang Lào, Campuchia, Myanmar và nhóm quốc đảo Thái Bình Dương… Hiện các đối tác Ấn Độ và Thái Lan đã đặt vấn đề hợp tác với doanh nghiệp Việt Nam. Tại triển lãm ở SIHUB, gian hàng của ARC-V cũng đông doanh nghiệp đến tìm hiểu.

Nhưng Tiến sĩ Ngô Huỳnh Thiện nói vẫn cần phải chờ “ngày được thông ải” với giấy phép của Bộ Khoa học và Công nghệ.

⁽¹⁾ https://tuoitre.vn/tp-hcm-day-nhanh-dot-rac-phat-dien-20260419130328358.htm

⁽²⁾ https://thanhnien.vn/rac-thai-ton-dong-tai-bai-nhat-o-con-dao-duoc-dot-sau-nhieu-nam-cho-doi-185250506104715315.htm