Suy ngẫm về đầu tư công

(KTSG) - “Đầu tư công cần tập trung vào dự án lớn, trọng tâm, trọng điểm, những dự án xoay chuyển tình thế hoặc tạo ra những đột phá lớn về khoa học công nghệ, mở rộng không gian tăng trưởng, tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội trong tương lai”, TS. Lê Duy Bình, Giám đốc điều hành Economica Việt Nam, trao đổi với Kinh tế Sài Gòn.

• ĐBSCL tăng tốc giải ngân đầu tư công cuối năm
• TPHCM: thu ngân sách bứt phá, giải ngân vốn đầu tư công vẫn là ‘điểm nghẽn’

Lượng hóa hiệu quả đầu tư công

KTSG: Thưa ông, nhiều ý kiến cho rằng, để đạt được mục tiêu tăng trưởng cao trong những năm sắp tới, đầu tư, trong đó, đầu tư công đóng vai trò rất quan trọng. Ông có đồng tình với quan điểm này không và vì sao?

Ngoài việc mở rộng không gian tăng trưởng, mỗi con đường được kéo dài, cảng biển, sân bay được xây dựng, nâng cấp sẽ đồng thời mở rộng thị trường, tăng khả năng kết nối của thị trường trong và ngoài nước, giảm chi phí logistics... Đầu tư vào các dịch vụ xã hội cơ bản như giáo dục, y tế, môi trường không chỉ nâng cao chất lượng của tăng trưởng, đảm bảo người dân được hưởng lợi từ tăng trưởng mà còn nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho quá trình tăng trưởng mới.

Thứ hai, đầu tư công phải kích thích đầu tư tư nhân, thông qua tạo dựng nền tảng cho đầu tư tư nhân, trở thành vốn mồi, cải thiện môi trường đầu tư, khuyến khích đầu tư tư nhân song hành cùng đầu tư công thông qua các hình thức hợp tác công tư và các hình thức khác. Theo các số liệu thống kê, đầu tư tư nhân tăng 1% sẽ mang lại giá trị tuyệt đối tương đương với mức tăng 2,5% của đầu tư công và 3,5% của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Vai trò trụ cột của đầu tư công với kinh tế Việt Nam trong giai đoạn phát triển sắp tới thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau như vậy.

Thứ ba, đầu tư công cần gắn chặt chẽ với các mục tiêu tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế, cải thiện chỉ số ICOR và yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng đi liền với cơ cấu lại nền kinh tế, nhằm biến khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực chính. Như vậy, nền kinh tế mới có thể tránh được tình trạng tăng trưởng vẫn chủ yếu dựa vào vốn và lao động, và để nền kinh tế Việt Nam chuyển dịch tăng trưởng theo chiều sâu, tránh nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình.

Một số quốc gia sử dụng các chương trình mua sắm công để thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Các nhà thầu muốn tham dự vào các dự án mua sắm công phải đáp ứng các tiêu chí đổi mới sáng tạo như hàm lượng nội địa hóa công nghệ, sử dụng nhân lực chất lượng cao, lan tỏa đổi mới công nghệ tới doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng lĩnh vực... Bản thân hàng hóa trong dự án mua sắm công cũng là các sản phẩm công nghệ cao, phục vụ các nhiệm vụ kinh tế - xã hội quan trọng của đất nước.

Cuối cùng, đầu tư công tăng về số lượng và tỷ trọng nhưng cũng phải đảm bảo hài hòa để không gây áp lực lớn cho cân đối tài khóa, tránh hiện tượng “lấn át” vốn tư nhân. Để tăng đầu tư công hay chi thường xuyên, sẽ buộc phải tăng thu ngân sách thường xuyên, tạo áp lực và thêm gánh nặng cho doanh nghiệp, người dân và có thể giảm đầu tư và cầu tiêu dùng. Như vậy, đầu tư công cần cân nhắc trong bối cảnh hài hòa với các yếu tố khác của tổng cầu và các yếu tố vĩ mô khác của nền kinh tế để phù hợp với bối cảnh, cấu trúc, mục tiêu của nền kinh tế Việt Nam.

KTSG: Trên thực tế, việc đầu tư công chưa thật sự hiệu quả, chưa đúng mục tiêu, chưa tạo hiệu ứng lan tỏa... vẫn đang là vướng mắc chưa tìm được lời giải triệt để. Để đầu tư công hoàn thành những sứ mệnh mới, liệu chúng ta có cần một công cụ đo đếm hiệu quả, từ đó ưu tiên cho những dự án tạo ra tăng trưởng cao và bền vững?

- Mỗi dự án đầu tư công được lập và thẩm định đều đang dựa trên các tiêu chí về mặt xã hội, kinh tế, môi trường. Chính phủ cũng đã có nghị định về giám sát và đánh giá đầu tư công theo các nhóm tiêu chí như sự phù hợp của chương trình với mục tiêu kinh tế - xã hội của quốc gia, mục tiêu kinh tế - xã hội của địa phương; mức độ đạt được mục tiêu đầu tư chương trình theo quyết định đầu tư đã được phê duyệt; chỉ số khai thác, vận hành thực tế của chương trình so với các chỉ số khai thác, vận hành của chương trình đã được phê duyệt; các biện pháp để giảm thiểu các tác động tiêu cực về xã hội, môi trường được thực hiện...

Như vậy, điều quan trọng là chúng ta cần phải thực hiện việc này một cách chính xác, minh bạch, đảm bảo đánh giá đúng việc thực hiện các nhóm tiêu chí, thông qua đánh giá các chỉ số cụ thể của nhóm tiêu chí đó. Ví dụ, về nhóm tiêu chí kinh tế - xã hội, cần xem xét khả năng tạo việc làm cho xã hội và cho địa phương đặt dự án, tương quan lợi ích đạt được và chi phí đầu tư, tỷ suất lợi nhuận ròng và hiệu quả vận hành qua các năm... Phải lượng hóa lợi ích cũng như tác động tiêu cực, đánh giá dựa trên so sánh với các dự án tương tự của các địa phương trong cả nước và các dự án cùng mục tiêu của các quốc gia có điều kiện phát triển tương đương Việt Nam.

Trong bối cảnh phát triển mới, tính hiệu quả của các dự án đầu tư công cần được nâng cao, do đó, các kết quả được lượng hóa ứng với từng nhóm tiêu chí phải ngày càng cao. Chỉ số ICOR, tỷ suất lợi nhuận, lợi nhuận ròng... đều phải được cải thiện theo lộ trình đưa nền kinh tế lên mức thu nhập trung bình cao và thu nhập cao lần lượt vào năm 2030 và năm 2045.

Ngoài ra, cần bổ sung thêm các tiêu chí mới vào các nhóm tiêu chí hiện tại như dự án đầu tư công sẽ hỗ trợ như thế nào để thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang nền kinh tế đổi mới sáng tạo, hàm lượng các yếu tố khoa học công nghệ, hàm lượng tham gia và đóng góp của doanh nghiệp trong nước, mức độ thúc đẩy và lan tỏa đổi mới sáng tạo tới từng ngành, từng lĩnh vực, tác động kích thích đầu tư tư nhân trong nước, mức độ lôi kéo được sự tham gia, đóng góp của các doanh nghiệp nhỏ và vừa vào quá trình triển khai các dự án lớn, trọng điểm có sử dụng vốn đầu tư công.

Giải bài toán huy động nguồn lực

KTSG: Với một nền kinh tế dự kiến tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số..., đầu tư công sẽ phải đảm đương nhiều trọng trách, không chỉ đầu tư về cơ sở hạ tầng. Vậy thách thức về nguồn tài chính có thể được hóa giải như thế nào? Xin ông đưa ra một vài gợi ý cụ thể.

- Ở các quốc gia đã phát triển, đổi mới sáng tạo phải sử dụng rất nhiều nguồn lực từ khu vực tư nhân. Khi đó, đầu tư công cần được điều chỉnh để thu hút tối đa nguồn lực từ khu vực này, hỗ trợ sự chuyển dịch nền kinh tế sang đổi mới sáng tạo một cách nhanh chóng và thông minh. Nghĩa là, ngoài thiết lập hạ tầng thiết yếu, cần đẩy mạnh quá trình đầu tư đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ ở cấp độ doanh nghiệp thông qua những dự án đầu tư công, đầu tư tạo ra những môi trường quan trọng về xã hội, thể chế kinh tế để thúc đẩy sự chuyển dịch sang nền kinh tế đổi mới sáng tạo.

Chẳng hạn, một số quốc gia sử dụng các chương trình mua sắm công để thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Các nhà thầu muốn tham dự vào các dự án mua sắm công phải đáp ứng các tiêu chí đổi mới sáng tạo như hàm lượng nội địa hóa công nghệ, sử dụng nhân lực chất lượng cao, lan tỏa đổi mới công nghệ tới doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng lĩnh vực... Bản thân hàng hóa trong dự án mua sắm công cũng là các sản phẩm công nghệ cao, phục vụ các nhiệm vụ kinh tế - xã hội quan trọng của đất nước. Mỹ, Nhật Bản hay Trung Quốc đang sử dụng mô hình dùng ngân sách mua sắm công để kích thích đổi mới sáng tạo từ khối doanh nghiệp tư nhân như vậy.

Hay Israel nổi tiếng với mô hình Quỹ Khởi nghiệp Yozma, gồm vốn từ ngân sách nhà nước, Ngân hàng đầu tư Israel, các quỹ đầu tư mạo hiểm ngoại quốc (đầu tư vốn, nhân lực quản lý), các nhà đầu tư Israel. Sự ra đời của quỹ này vào năm 1993 đã thay đổi căn bản hệ sinh thái khởi nghiệp Israel, tạo động lực phát triển cho các khối trong hệ sinh thái khởi nghiệp và giúp Israel sở hữu những phát minh và sáng chế thuộc loại hàng đầu trên thế giới, hỗ trợ rất nhiều cho ngành công nghệ mang hàm lượng chất xám cao của Israel. Mô hình Yozma đã truyền cảm hứng cho nhiều quốc gia sau này, chứng minh rằng đầu tư công có thể mang lại hiệu quả rất lớn, góp phần hình thành nền kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo.

Một hướng tiếp cận khác là tạo nên môi trường pháp lý hỗ trợ thương mại hóa những thành tựu, sản phẩm từ nghiên cứu khoa học cơ bản, vốn phải dựa chủ yếu vào nguồn vốn đầu tư công. Chúng ta có thể nghiên cứu phương án phối hợp cùng khu vực tư nhân, doanh nghiệp tư nhân, viện nghiên cứu tư nhân, thông qua các hình thức đối tác công tư phù hợp để cùng nghiên cứu và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu khoa học cơ bản, tăng cường vai trò của nguồn vốn tư nhân trong lĩnh vực này đồng thời tạo ra nguồn lực bổ sung để tiếp tục thực hiện các chương trình, dự án đầu tư công khác.

KTSG: Có ý kiến cho rằng, dựa trên các mục tiêu tăng trưởng kinh tế và các giải pháp tương ứng, chúng ta cần đưa ra một “triết lý” cho đầu tư công thế hệ mới, tương thích với triết lý thu hút FDI và thúc đẩy nội lực của doanh nghiệp trong nước. Quan điểm của ông như thế nào?

- Đầu tư công phải song hành cùng đầu tư tư nhân dựa trên một số nguyên lý cơ bản.

Thứ nhất, đầu tư công cần tập trung vào dự án lớn, trọng tâm, trọng điểm, những dự án xoay chuyển tình thế hoặc tạo ra những đột phá lớn về khoa học công nghệ, mở rộng không gian tăng trưởng, tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội trong tương lai.

Thứ hai, đầu tư công không làm thay nhiệm vụ nguồn vốn tư nhân mà phải đóng vai trò khuyến khích, dẫn dắt đầu tư tư nhân, đầu tư FDI và các nguồn đầu tư khác. Trong những lĩnh vực đầu tư tư nhân có thể làm tốt thì chúng ta nên khuyến khích và thúc đẩy sự tham gia của họ.

Thứ ba, căn cứ vào những mục đích kinh tế - xã hội cụ thể để xác định dự án đầu tư và phương án huy động nguồn lực, sử dụng và kết hợp linh hoạt đầu tư công, đầu tư tư nhân và các hình thức huy động nguồn lực từ xã hội khác.

Cuối cùng, cần nâng cao chất lượng hiệu quả của dự án đầu tư công theo các tiêu chí đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ như hàm lượng công nghệ sử dụng khi triển khai, vận hành dự án; đóng góp cho sự tiến bộ về trình độ công nghệ, đổi mới sáng tạo; đóng góp cho sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân...