(KTSG Online) - TPHCM vừa phê duyệt thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm quy mô 500 tỉ đồng theo mô hình hợp tác công – tư, nhằm tạo “vốn mồi” cho startup công nghệ và thu hút thêm dòng vốn tư nhân vào các lĩnh vực đổi mới sáng tạo.
- Vốn từ quỹ đầu tư mạo hiểm cho startup: lát cắt từ Đà Nẵng
- TPHCM đặt mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo quốc tế năm 2030
UBND TPHCM vừa chính thức phê duyệt Đề án thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm TPHCM mở ra một cơ chế tài chính mới nhằm thúc đẩy khởi nghiệp sáng tạo, thương mại hóa công nghệ và phát triển các ngành công nghệ chiến lược, theo thông tin từ Sở Khoa học và Công nghệ TPHCM.
Quỹ được tổ chức theo mô hình Công ty cổ phần Quỹ đầu tư mạo hiểm TPHCM, với vốn điều lệ ban đầu dự kiến 500 tỉ đồng. Trong đó, ngân sách thành phố góp 200 tỉ đồng (40%) và khu vực tư nhân góp 300 tỉ đồng (60%). Về dài hạn, quy mô vốn của quỹ dự kiến được nâng lên tối thiểu 5.000 tỉ đồng vào năm 2035 thông qua việc huy động thêm nguồn lực xã hội.
Động thái này cho thấy lựa chọn của thành phố trong việc tham gia trực tiếp vào thị trường vốn mạo hiểm nhằm giải quyết một nghịch lý quen thuộc của hệ sinh thái khởi nghiệp - khi nhiều doanh nghiệp công nghệ có tiềm năng lớn nhưng lại khó tiếp cận nguồn vốn ở giai đoạn đầu.
Nghịch lý với startup công nghệ
Theo lý thuyết, vốn đầu tư mạo hiểm tồn tại để tài trợ cho những doanh nghiệp có rủi ro cao nhưng tiềm năng tăng trưởng lớn. Những công ty này thường tạo ra các công nghệ đột phá, nhưng lại không thể tiếp cận nguồn vốn truyền thống.
Các startup giai đoạn đầu thường không có tài sản thế chấp, doanh thu chưa ổn định và thị trường sản phẩm còn chưa hình thành. Vì vậy, ngân hàng gần như không thể cho vay. Quỹ đầu tư mạo hiểm ra đời để lấp khoảng trống này bằng cách đổi vốn lấy cổ phần, chấp nhận rủi ro cao để đổi lấy lợi nhuận lớn nếu công ty thành công.
Tuy nhiên, ngay cả thị trường đầu tư mạo hiểm cũng không hoàn hảo. Một nghiên cứu năm 2025 của OECD mang tến “Hiểu về Vốn mạo hiểm Chính phủ: Sách hướng dẫn và Hệ thống phân loại” cho thấy các quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân thường tập trung vào những lĩnh vực có khả năng thương mại hóa nhanh, đặc biệt là công nghệ số. Những công nghệ khác dù có giá trị xã hội lớn lại khó thu hút vốn.
Nguyên nhân nằm ở cấu trúc của ngành. Các quỹ đầu tư mạo hiểm thường có vòng đời hoạt động khoảng 7-12 năm, trong đó các nhà quản lý quỹ phải đầu tư và sau đó thoái vốn để trả lợi nhuận cho nhà đầu tư.
Chu kỳ này khiến họ ưu tiên các công nghệ có thể phát triển nhanh và tạo lợi nhuận trong thời gian ngắn. Trong khi đó, các công nghệ liên quan đến khí hậu, vật liệu mới, năng lượng sạch, bán dẫn, công nghệ sinh học… thường cần thời gian nghiên cứu dài hơn, chi phí thử nghiệm cao hơn và rủi ro lớn hơn. Chính vì vậy, những công nghệ kể trên, dù có tiềm năng lớn, thậm chi làm thay đổi tương lai loài người lại thường thiếu vốn trong giai đoạn đầu.
Vai trò của “vốn mồi” từ nhà nước
Chính vì những giới hạn của thị trường vốn mà ngày càng nhiều chính phủ trên thế giới tham gia vào lĩnh vực đầu tư mạo hiểm. Theo OECD, các chương trình đầu tư mạo hiểm của nhà nước thường được thiết kế với mục tiêu đóng vai trò “vốn mồi” - tức cung cấp nguồn vốn ban đầu để kích hoạt và bổ sung cho thị trường đầu tư tư nhân, chứ không nhằm thay thế nó. Trong nhiều trường hợp, sự tham gia của nhà nước chỉ nhằm giảm bớt rủi ro ở giai đoạn đầu, từ đó khuyến khích các nhà đầu tư tư nhân tham gia vào những lĩnh vực công nghệ còn nhiều bất định.
Một ví dụ thường được nhắc tới là chương trình Yozma của Israel. Năm 1993, chính phủ nước này lập một quỹ đầu tư mạo hiểm và đồng đầu tư với các quỹ tư nhân quốc tế để xây dựng thị trường VC nội địa. Cơ chế đặc biệt của chương trình cho phép nhà đầu tư tư nhân mua lại phần vốn nhà nước nếu khoản đầu tư thành công, qua đó khuyến khích họ tham gia mạnh mẽ hơn.
Sau ba thập niên, Israel trở thành một trong những trung tâm khởi nghiệp lớn nhất thế giới, thường được gọi là "Quốc gia khởi nghiệp".
Gần đây, Israel tiếp tục tái triển khai mô hình này. Đầu năm nay, nguồn tin từ Reuters cho biết nước này rót thêm khoảng 450 triệu đô la Mỹ vào các quỹ đầu tư mạo hiểm nhằm duy trì nguồn vốn cho startup công nghệ trong bối cảnh thị trường đầu tư toàn cầu suy giảm.
Nhiều quốc gia cũng áp dụng các mô hình tương tự như một công cụ chính sách công nghiệp. High-Tech Gründerfonds của Đức được thành lập để tài trợ cho các startup công nghệ giai đoạn sớm, với sự tham gia của cả nhà nước và các tập đoàn công nghiệp lớn như Bosch hay Siemens. Tại Phần Lan, quỹ TESI (Finnish Industry Investment) đóng vai trò đồng đầu tư với các quỹ tư nhân nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp công nghệ mới. Singapore cũng triển khai chương trình Startup SG Equity, trong đó nhà nước cùng đầu tư với các quỹ venture capital vào các startup công nghệ sâu.
Điểm chung của các mô hình này là chính phủ hiếm khi trực tiếp lựa chọn doanh nghiệp để đầu tư. Thay vào đó, họ thường làm việc thông qua các quỹ đầu tư chuyên nghiệp, sử dụng nguồn vốn công để chia sẻ rủi ro với thị trường và thu hút thêm dòng vốn tư nhân vào các lĩnh vực công nghệ mới.
Cơ hội với startup TPHCM
Trong bối cảnh đó, việc TPHCM thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm có thể được xem như một nỗ lực nhằm tạo ra nguồn vốn mồi cho hệ sinh thái công nghệ trong nước.
Theo thiết kế, Quỹ đầu tư mạo hiểm TPHCM sẽ tập trung vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược có giá trị gia tăng cao như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, blockchain, vi mạch bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng tái tạo, robot và tự động hóa. Bên cạnh việc đầu tư vào các dự án tại TPHCM, quỹ cũng có thể tham gia đồng đầu tư với các quỹ khác trong nước đối với những dự án có hoạt động nghiên cứu - phát triển, chuyển giao công nghệ hoặc đóng góp vào chuỗi giá trị kinh tế của thành phố.
Phần lớn các lĩnh vực này đều có chu kỳ phát triển dài và mức độ rủi ro cao, đặc biệt ở giai đoạn đầu. Đây cũng chính là những lĩnh vực mà các quỹ venture capital tư nhân thường thận trọng khi đầu tư sớm. Trong bối cảnh đó, quỹ của TPHCM được kỳ vọng có thể đóng vai trò vốn mồi, tạo lực kéo ban đầu để thu hút thêm dòng vốn tư nhân vào các lĩnh vực công nghệ mới.
Thành phố cho biết đã nhận được cam kết tham gia với tư cách cổ đông sáng lập của Công ty Cổ phần Quỹ đầu tư mạo hiểm TPHCM từ nhiều tập đoàn và quỹ đầu tư lớn, bao gồm Sovico, Vingroup, VinaCapital, Becamex IDC, VNG, CT Group, Hoa Sen, Lotte Ventures Vietnam và FPT. Sự tham gia của khu vực doanh nghiệp được xem là yếu tố quan trọng để hình thành một mô hình hợp tác giữa nhà nước và thị trường.
Theo kế hoạch, trong giai đoạn 2026 - 2035, quỹ đặt mục tiêu đầu tư vào khoảng 50 đến 150 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo và doanh nghiệp khoa học công nghệ, đồng thời hỗ trợ thương mại hóa ít nhất 50 sản phẩm hoặc công nghệ mới.
Đề án cũng đưa ra một số cơ chế đầu tư mang tính thử nghiệm. Trong đó, hiệu quả đầu tư sẽ được đánh giá trên toàn bộ danh mục đầu tư thay vì từng dự án riêng lẻ, phù hợp với cách vận hành phổ biến của ngành đầu tư mạo hiểm. Tổng mức tổn thất phát sinh không vượt quá 50% phần vốn nhà nước trong một chu kỳ đầu tư. Đồng thời, cơ chế miễn trừ trách nhiệm được áp dụng đối với đội ngũ quản lý trong trường hợp rủi ro khách quan, nhằm tạo điều kiện cho các quyết định đầu tư được đưa ra theo nguyên tắc thị trường.
Về cấu trúc vận hành, quỹ được thiết kế theo mô hình hợp tác công – tư (PPP). Trong mô hình này, quyền sở hữu của các cổ đông được tách bạch với quyền điều hành, vốn sẽ do đội ngũ quản lý đầu tư chuyên nghiệp đảm nhiệm. Điều này nhằm đảm bảo quỹ có thể hoạt động theo logic của thị trường đầu tư mạo hiểm, đồng thời vẫn thực hiện các mục tiêu chính sách của thành phố.
