(KTSG Online) - Trong cuộc chạy đua kinh tế toàn cầu hiện nay, các quốc gia và đô thị lớn đang săn tìm nhân tài công nghệ. Để có thể cạnh tranh khi bước vào cuộc đua này, TPHCM cần thay đổi cách làm khác, không bó hẹp trong các khung quy định cũ. Nếu làm tốt, TPHCM có thể trở thành nơi thử nghiệm mô hình quản lý mới cho cả nước.
- Hạ tầng mềm - Phần 1: ‘Vũ khí’ trong cuộc đua thu hút nhân tài của các đô thị hiện đại
- Chuyên gia hiến kế cho Khu Công nghệ cao TPHCM thu hút nhân tài
TPHCM đang đứng trước một cơ hội lớn khi cả chiến lược quốc gia lẫn định hướng phát triển của thành phố đều cùng nhấn mạnh vai trò của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TPHCM nhiệm kỳ 2025-2030 đặt mục tiêu đưa thành phố vào nhóm 100 đô thị toàn cầu đồng thời xác định nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong ba đột phá chiến lược. Đại hội XIV của Đảng cũng đặt trọng tâm vào AI, bán dẫn và công nghệ chiến lược.
Cạnh tranh bằng môi trường sống
Theo dự báo của các cơ quan chức năng, đến năm 2030 Việt Nam cần khoảng 50.000 kỹ sư bán dẫn và AI chất lượng cao trong khi hiện mới có khoảng 15.000 người trong lĩnh vực này. Các trường đại học trong nước chỉ đáp ứng chưa tới 20% nhu cầu hằng năm. Khoảng trống này gần như không thể bù đắp nếu chỉ dựa vào đào tạo nội địa.
Điều đó đặt ra một yêu cầu cấp thiết là TPHCM không chỉ phải đào tạo trong nước mà còn phải tham gia vào thị trường nhân tài toàn cầu. Một nhà máy chip trị giá vài tỉ đô la có thể xây trong vài năm nhưng để đào tạo một kỹ sư thiết kế chip giỏi cần cả thập niên. Nhân tài công nghệ không thể được tạo ra theo kiểu "đi tắt". Muốn bước vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu, không thể tiếp tục tư duy thu hút theo cách làm truyền thống.
Thu hút nhân tài quốc tế chưa bao giờ là chuyện dễ dàng nhất là khi Việt Nam đang bước vào một cuộc cạnh tranh mà đối thủ đều rất mạnh. Singapore có lợi thế về tốc độ xử lý hồ sơ và môi trường làm việc minh bạch. Malaysia có hệ sinh thái điện tử hình thành hàng chục năm. Hàn Quốc và Đài Loan có chiều sâu công nghệ. Trung Quốc có quy mô thị trường khổng lồ cùng chính sách thu hút chất xám rất quyết liệt.
Các đối thủ này không chỉ cạnh tranh bằng mức lương mà cạnh tranh bằng chất lượng sống và sự thuận tiện về thủ tục hành chính. Một kỹ sư giỏi không quyết định nơi làm việc chỉ vì cao hơn vài ngàn đô la mỗi tháng mà còn nhìn vào việc con cái học ở đâu, vợ hoặc chồng có được làm việc không, thủ tục cư trú có ổn định không, môi trường sống có an toàn và minh bạch không.
Singapore là ví dụ điển hình với ONE Pass. Đây không đơn thuần là visa lao động mà là một "gói hỗ trợ nhân tài" hoàn chỉnh: cho phép chuyên gia công nghệ cư trú dài hạn, tự do chuyển việc, vợ hoặc chồng được làm việc hợp pháp, và hồ sơ xử lý chỉ trong vài tuần.
Thủ tục hành chính là điểm nghẽn cần sớm tháo gỡ
Trong khi đó, quy trình tiếp nhận chuyên gia nước ngoài tại Việt Nam vẫn mang nặng tính quản lý hành chính. Một chuyên gia muốn làm việc tại Việt Nam thường phải đi qua nhiều cơ quan để xử lý giấy phép lao động, cư trú, thuế, bảo hiểm. Thời gian hoàn tất có thể kéo dài 3-6 tháng.
Đây là một bất lợi lớn. Một kỹ sư AI giỏi có thể nhận được lời mời từ Singapore, Dubai, Toronto hay TPHCM trong cùng một tuần.Vì vậy, nếu thủ tục tại Việt Nam kéo dài thêm vài tháng, cơ hội gần như đã mất ngay từ đầu.
Vì vậy, xây dựng một "V-Talent Visa" dành cho nhân tài quốc tế là một hướng đi đáng để xem xét. Đây không nên chỉ là visa lao động thông thường mà phải là một cơ chế hỗ trợ đặc biệt, tương tự ONE Pass của Singapore, Golden Visa của UAE hay Global Talent Visa của Anh.
Muốn hiệu quả, chính sách này phải có tiêu chí rõ ràng để xác định đúng đối tượng. Việt Nam cần ưu tiên chuyên gia AI, bán dẫn, công nghệ số, năng lượng xanh, tài chính quốc tế hoặc các nhà khoa học có bằng sáng chế, năng lực đặc biệt. Nếu tiêu chí quá rộng và mơ hồ thì chính sách dễ biến thành ưu đãi dàn trải mà không hút được đúng người cần thiết.
Quan trọng hơn, toàn bộ quy trình phải được số hóa và xử lý nhanh. Mục tiêu hợp lý là xây dựng cơ chế "một cửa", xử lý đồng thời visa, cư trú, thuế và giấy phép lao động chỉ trong vài ngày. Trong ngành công nghệ, chậm vài tháng đôi khi đồng nghĩa mất cả dự án đầu tư.
TPHCM đang có cơ hội thực sự để hiện thực hóa điều này. Nghị quyết 98/2023/QH15 về cơ chế đặc thù và dự thảo Luật Đô thị đặc biệt có thể tạo dư địa cho thành phố xây dựng những cơ chế linh hoạt hơn trong thu hút nhân lực chất lượng cao. Nếu làm tốt, TPHCM có thể trở thành nơi thử nghiệm mô hình quản lý mới cho cả nước.
(*)Tiến sĩ, giảng viên Học viện Chính trị khu vực II
