(KTSG) - Nếu như Bản điều khoản đầu tư (Term Sheet) được ví như bản kiến trúc sơ bộ của dòng vốn, thì việc cụ thể hóa nó vào các văn bản cam kết chính thức mới là bước xây dựng nền móng pháp lý cho doanh nghiệp.
Trong vòng đời của một startup, sự chuyển dịch từ nội bộ ra đại chúng được đánh dấu bằng hai văn bản tối quan trọng: Thỏa thuận sáng lập viên (Founders’ Agreement) ở giai đoạn nội bộ và Thỏa thuận cổ đông (Shareholders’ Agreement) khi có dòng vốn ngoại bước vào. Nhiều nhóm sáng lập (founder) thường xem nhẹ tính liên kết của hai văn bản này, dẫn đến việc các cam kết ban đầu bị xé nát hoặc vô hiệu hóa hoàn toàn trước các điều khoản thương mại quốc tế của các quỹ đầu tư nước ngoài.
- Doanh nghiệp học cách dung hòa lợi ích với cổ đông
- Doanh nghiệp bảo hiểm gặp khó với lộ trình cơ cấu cổ đông
Ở giai đoạn sơ khởi, rủi ro lớn nhất của Thỏa thuận sáng lập viên đến từ hai nguồn. Thứ nhất là tâm lý nể nang giữa các sáng lập viên dẫn đến cào bằng tỷ lệ sở hữu 50/50 hoặc 33/33/33, bất kể mức độ đóng góp thực tế của từng người. Thứ hai là hiện tượng “ôm cổ phần rồi rời đi” (dead equity), xảy ra khi một co-founder bỏ cuộc giữa chừng, vẫn còn sở hữu cổ phần nhưng không còn làm việc hay đóng góp gì cho công ty. Thông lệ quốc tế giải quyết bài toán này bằng cách phân bổ cổ phần theo tiến độ (vesting schedule).
Tuy nhiên, Luật Doanh nghiệp Việt Nam đang tạo ra một chướng ngại, yêu cầu cổ đông sáng lập phải thanh toán đủ số cổ phần đăng ký trong vòng 90 ngày kể từ ngày thành lập. Giải pháp thực tiễn nhất là vận dụng cơ chế Mua lại cổ phần (Reverse vesting): nhóm sáng lập vẫn sở hữu 100% cổ phần ngay từ ngày đầu để danh chính ngôn thuận đăng ký kinh doanh, nhưng kèm theo một cam kết dân sự nội bộ: nếu bất kỳ founder nào rời công ty trước thời hạn cam kết, công ty hoặc các co-founder còn lại có quyền mua lại phần cổ phần chưa “chín” với mức giá gốc theo mệnh giá.
Song song đó, một hợp đồng chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ (nếu có) tuyệt đối từ cá nhân các founder sang pháp nhân công ty phải được ký kết ngay ngày đầu để ngăn chặn rủi ro tài sản cốt lõi bị cuốn theo khi nhân sự chủ chốt dứt áo ra đi.
Khi bước sang giai đoạn tiếp nhận dòng vốn ngoại, Thỏa thuận cổ đông xuất hiện và định hình lại toàn bộ luật chơi của doanh nghiệp, từ cơ chế thoái vốn, quyền ưu tiên mua trước, cho đến các điều khoản kéo theo (Drag-along) và đi theo (Tag-along). Mách nước pháp lý cốt lõi cho các founder lúc này là phải xử lý ngay xung đột văn bản bằng một điều khoản thứ bậc ưu tiên (precedence clause) được cài cắm ngay trong Thỏa thuận cổ đông.
Thực tiễn pháp lý Việt Nam luôn ưu tiên hiệu lực của Điều lệ công ty, vốn phải đăng ký công khai với cơ quan nhà nước, so với các thỏa thuận bảo mật. Vì vậy, nội dung của Thỏa thuận cổ đông phải chứa đựng cam kết rõ ràng: “Trong trường hợp có bất kỳ sự mâu thuẫn nào giữa Thỏa thuận cổ đông và Điều lệ công ty, các bên cam kết sẽ cùng bỏ phiếu để sửa đổi Điều lệ cho phù hợp”. Không có điều khoản này, mọi thỏa thuận thương mại đã đàm phán xong trong Thỏa thuận cổ đông đều có thể bị vô hiệu hóa trên thực tế, vì Điều lệ công ty đã đăng ký, với tư cách văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn, sẽ tiếp tục chi phối, khiến các founder không thể thực thi những gì đã cam kết với nhà đầu tư.
Để giữ vững khối đại đoàn kết của đội ngũ founder trước các quỹ ngoại, giải pháp tối hậu là nhóm founder phải ký kết một thỏa thuận phụ để thiết lập cơ chế Khối biểu quyết chung (Voting block). Theo đó, trước mọi kỳ họp đại hội đồng cổ đông hay hội đồng quản trị, nhóm founder phải tổ chức họp nội bộ trước để thống nhất một ý chí duy nhất theo nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số của khối.
Khi bước ra cuộc họp chính thức với các nhà đầu tư ngoại, 100% founder phải bỏ phiếu thuận theo quyết định chung đó. Cơ chế này là tấm lá chắn vững chắc ngăn chặn triệt để chiến thuật “chia để trị” khi nhà đầu tư gây áp lực riêng lẻ hay đưa ra những ưu đãi cục bộ nhằm phá vỡ sự thống nhất của nhóm founder để thông qua những quyết định bất lợi cho doanh nghiệp.
Nhìn toàn cục, Thỏa thuận sáng lập viên và Thỏa thuận cổ đông không phải hai văn bản độc lập mà là một hệ sinh thái pháp lý liên thông, lớp dưới bảo vệ nhóm founder, lớp trên bảo vệ tập thể founder khỏi nhà đầu tư. Thiếu một trong hai, startup đi vào đàm phán như bước vào chiến trường thiếu giáp. Cần xây dựng cả hai văn bản ngay từ ngày đầu, không chờ đến khi có xung đột mới vá víu.
