Quan trọng như con số về thất nghiệp, nhưng…

Quan trọng như con số về thất nghiệp, nhưng…

Mỹ Lệ

Theo Tổng cục Thống kê, tỷ lệ thiếu việc làm ở khu vực nông thôn năm 2013 là 3,35%. Ảnh: Lê Hoàng Vũ

(TBKTSG) - Việc mới đây Trà Vinh  cho phép một công ty Trung Quốc đang hoạt động trên địa bàn tuyển trên 2.100 người lao động Trung Quốc với lý do công ty này không tuyển được người địa phương khiến dư luận bán tín bán nghi nhưng cũng không biết phải phản biện trên dữ liệu nào.

>>> Mơ hồ như chuyện thất nghiệp

Tổng cục Thống kê (TCTK) “than phiền” nhiều bộ, ngành thống kê số liệu “chưa chuẩn” và “vi phạm luật”, như khi thống kê tình hình thất nghiệp. Ủy ban Kinh tế của Quốc hội “nghi ngờ” các con số về thất nghiệp do chính TCTK công bố. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội nỗ lực phát hành bản tin cập nhật thị trường lao động Việt Nam nhưng khi công bố bản tin quí sau đã phải “đính chính” số liệu thất nghiệp của những người có trình độ đại học trở lên cũng do mình điều tra trong bản tin quí trước. TS. Lê Đăng Doanh từng cho rằng số liệu thất nghiệp của Việt Nam thiếu căn cứ vì không có hệ thống thống kê các trường hợp mất việc làm. 

Có điều gì đó không ổn trong công tác thống kê về lao động, việc làm và thất nghiệp ở nước ta và hệ quả của nó ra sao? TBKTSG trao đổi với TS. Lê Hồng Giang, chuyên gia kinh tế tại Úc.

TS. Lê Hồng Giang.

TBKTSG: Thưa ông, thống kê về lao động, việc làm, thất nghiệp hiện nay ở các nước trên thế giới có ý nghĩa, mục tiêu gì và được thể hiện dưới những tiêu chí nào, cách thức thực hiện ra sao?

- Thống kê về lao động, việc làm, thất nghiệp rất quan trọng, đôi khi còn quan trọng hơn những chỉ số vĩ mô phổ biến như GDP hay chỉ số giá tiêu dùng (CPI) vì nó đụng chạm trực tiếp đến miếng cơm manh áo của đa số người dân.

Ở nhiều nước dân chủ, tỷ lệ thất nghiệp có ảnh hưởng rất lớn đến kết quả các cuộc bầu cử. Nhiều chính trị gia phương Tây thường hứa sẽ tạo ra bao nhiêu công ăn việc làm, giảm tỷ lệ thất nghiệp xuống mấy phần trăm chứ không mấy ai đề cập đến GDP hay lạm phát. Vì vậy, các chính sách kinh tế có mục đích tăng việc làm, giảm thất nghiệp thường nhận được nhiều quan tâm của giới làm chính sách.

Các thống kê này có thể do một cơ quan quản lý các vấn đề lao động thực hiện (như ở Mỹ) hay do cục thống kê quốc gia tiến hành (ở Úc). Hầu hết các nước đều tiến hành khảo sát ngẫu nhiên doanh nghiệp và người dân trong độ tuổi lao động theo chu kỳ tháng. Khảo sát doanh nghiệp để ước lượng số lượng việc làm mới được tạo ra trong tháng, khảo sát người dân để ước tính lực lượng lao động và số người thất nghiệp. Đây là những chỉ tiêu phổ biến nhất liên quan đến lao động, việc làm, trong nhiều trường hợp sẽ được phân chia theo độ tuổi, trình độ học vấn, địa lý. Một số nước phát triển như Mỹ còn có thống kê chuyên sâu về thị trường lao động như số lượng vị trí nhân công đang được tuyển (job openings), thời gian trung bình để tuyển một nhân công, hay thời gian làm việc trung bình của một vị trí tuyển dụng (turnover).

Bên cạnh đó, những nước có chế độ bảo hiểm/trợ cấp thất nghiệp còn thống kê số người đến xin trợ cấp hàng tuần (như ở Mỹ) hay hàng tháng (ở Anh) để đánh giá tình hình thất nghiệp. Chỉ số này bổ sung cho các chỉ số tiêu chuẩn nói trên chứ không phải cơ sở để ước tính tỷ lệ thất nghiệp chính thức. Nhiều công ty tư nhân cũng tiến hành khảo sát và thu thập số liệu liên quan đến việc làm như ADP (Mỹ), Lloyds (Anh), ANZ (Úc), Markit (chỉ số phụ về việc làm trong PMI của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam).

TBKTSG: Đối chiếu với tình hình thống kê các nội dung này của TCTK Việt Nam, ông thấy có sự khác biệt gì về định nghĩa, cách làm? Sự khác biệt này tác động như thế nào đến việc ban hành và điều chỉnh chính sách?

- Tôi không phải chuyên gia về thống kê lao động việc làm nên không rõ định nghĩa và cách thức khảo sát của Việt Nam thế nào. Tôi nghĩ Việt Nam, như nhiều nước khác, sử dụng tiêu chuẩn của ILO (Tổ chức Lao động quốc tế thuộc Liên hiệp quốc) cho các thống kê này nên về phương pháp sẽ không có gì đáng ngại. Cái chính là chất lượng điều tra (chọn mẫu, sai số) có đảm bảo yêu cầu tối thiểu cho một chỉ số thống kê quốc gia hay không. Với những nước đang phát triển như Việt Nam, nơi thị trường lao động có đặc thù rất khác với các nước phát triển, vấn đề quan trọng nhất là thống kê việc làm, thất nghiệp phải nhất quán. Nếu quá trình khảo sát và xử lý số liệu tuân thủ chặt chẽ các tiêu chuẩn của ILO và các tổ chức quốc tế thì dù tỷ lệ thất nghiệp của Việt Nam chỉ xấp xỉ 3% sẽ không có ý nghĩa khi so sánh với các nước nhưng theo dõi sự tăng giảm của chỉ số này vẫn có ích cho các nhà hoạch định chính sách.

TBKTSG: Trả lời chất vấn trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ biết thừa nhận thực tế thất nghiệp của các cử nhân chứ không khẳng định hay phủ định các con số thống kê, càng không thể biết và nói chuyện này liên quan đến việc đào tạo ngành nghề thuộc bộ quản lý như thế nào hay nhu cầu của thị trường lao động ra sao? Kinh nghiệm ở các nước trong việc gắn kết thông tin cung - cầu lao động, để từ đó cung khớp với cầu như thế nào?

- Các nước phát triển (Mỹ, Úc) có “thị trường” giáo dục đại học và đào tạo nghề rất cạnh tranh từ phía cung, nghĩa là các trường phải cạnh tranh với nhau để thu hút sinh viên giỏi. Ngoài uy tín và chất lượng đào tạo, một chỉ số quan trọng mà các trường thường “quảng cáo” là tỷ lệ sinh viên có việc làm ngay sau khi tốt nghiệp. Hầu hết các trường đều có các trung tâm trợ giúp việc làm (career center) giúp sinh viên xin việc khi sắp tốt nghiệp và giúp sinh viên đi thực tập khi còn đang học. Các trung tâm này chủ động liên hệ với các nhà tuyển dụng (doanh nghiệp, cơ quan nhà nước, các công ty môi giới việc làm), tổ chức các hội chợ việc làm, các khóa đào tạo kỹ năng xin việc (viết đơn, phỏng vấn) cho sinh viên. Vì có mối liên hệ chặt chẽ với giới tuyển dụng, các trung tâm việc làm này còn có chức năng tư vấn cho trường về nhu cầu, kỹ năng thị trường lao động đang cần để trường điều chỉnh chương trình đào tạo.

TBKTSG: Tổng cục trưởng TCTK Việt Nam từng than phiền với báo chí rằng “Nhiều bộ, ngành thống kê số liệu chưa chuẩn”. Ông đơn cử “Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội công bố số liệu về giàu, nghèo và thất nghiệp” khiến cơ quan này “đã nhiều lần phải giải trình lên, giải trình xuống với Quốc hội” và cho rằng việc công bố số liệu trong hệ thống tài khoản quốc gia như vậy là “lấn sân”, là “vi phạm luật” vì nó thuộc thẩm quyền “duy nhất” của TCTK. Ở các nước, nhiều tổ chức dân sự cũng làm nghiệp vụ thống kê và mức độ tiếp cận với người dùng tùy thuộc vào chất lượng các con số  đưa ra. Việt Nam nên nhìn nhận vấn đề “thẩm quyền” này như thế nào?

- Tôi không biết có nước nào quy định chỉ có cơ quan thống kê quốc gia mới được thực hiện nghiệp vụ thu thập và tính toán các số liệu thống kê. Trên thế giới, hiện tượng một chỉ số hay loại hình thống kê được các cơ quan khác nhau, kể cả các công ty tư nhân, thu thập và công bố khá phổ biến. Ví dụ Trung Quốc có hai chỉ số PMI tồn tại song song, một do Markit/HSBC thu thập và công bố, một do TCTK Trung Quốc thực hiện. Hai chỉ số này thường xuyên khác nhau nhưng không ai tranh cãi liệu Markit/HSBC có thẩm quyền công bố PMI hay không.

TBKTSG: Ông từng đề xuất việc xây dựng một chỉ số về việc làm mang tính chất “tư” tại Việt Nam?

- Trước đây, tôi đã từng đề xuất với một số đơn vị tiến hành thu thập và xây dựng một chỉ số về việc làm dựa vào số lượng quảng cáo tuyển nhân viên trên các tờ báo lớn. Phương pháp này đã được một số công ty tư nhân thực hiện ở Mỹ, Úc, New Zealand và có giá trị cao cho việc đánh giá tình hình việc làm. Đây không phải là chỉ số nhằm thay thế những số liệu được thống kê theo phương pháp truyền thống (ILO) mà là một nguồn thông tin bổ sung. Một số nghiên cứu cho thấy chỉ số này có khả năng dự báo khá tốt tình hình thị trường lao động và chu kỳ kinh tế. Về mặt kỹ thuật xây dựng chỉ số việc làm này không quá khó và sẽ rất có ích cho Việt Nam khi các chỉ số lao động, thất nghiệp khác chưa ổn định. Tôi vẫn hy vọng một tổ chức tư nhân nào đó sẽ đứng ra xây dựng và công bố chỉ số này.